קאווע בלעטער — פסח תשע״ד, חלק א

סימני הסדר:

קדש ורחץ. כרפס יחץ. מגיד רחצה. מוציא

מצה. מרור כורך. שלחן עורך. צפון ברך.

הלל נרצה:

דער סדר:

א בלופרינט צו פרייהייט (א 15 סטעפ פראגראם)

דורך: מאטי

איך וויל דא אנהייבן א סעריע 15 סטעפ פראגראם:

מאמרים פון הרב סיימאן דזעקאבסון וואס איך שעץ זייער זיינע קענטעניסן, אין דער איצטיגער ברויזענדער און איך האף אז דער ציבור וואס וועלט פון אומזיכערקייט איז דער וועט זיך באקענען מיט אים דא וועט ענין פון פרייהייט און פסח אקטועל הנאה האבן דערפון.

ווי קיינמאהל פריער.

ס'איז איבערגעטייטשט פון ענגליש דער שורש פונעם ווארט מצרים איז מיט הוספות בתוך הדברים בנופך אויך מלשון מיצר, "מן המיצר קראתי משלי, כדי מגדיר צו זיין זיינע פארשפארט, דערדרוקט, י-ה", הגדרות וואס איז נוגע צו אונזער צמצום, לאו דוקא פיזישע נאר היימישע קולטור.

אויך עמאציאנאלע ספירוטאלע פארמאכטקייט. א יעדע מין צמצום - איך פאנג אן מיט אן ארטיקל מעניני דרויסענדיגע ווי אינעווייניגע - וואס דיומא פון פסח און איך האף ממשיך לאזט נישט זיך פריי באוועגן/ רעדן/ צו זיין להלאה מיט אנדערע ענינים און טראכטן איז אין כלל פון מצרים. וויפיל די צייט וועט ערלויבן.

ס'איז קיין גוזמא צו זאגן אז דער דער סדר א בלופרינט צו פרייהייט א באפרייאונג פון די פריער-דערמאנטע

דערדרוקונגען איז פון די וויכטיגסטע עלעמענטן צום שלימות פונעם מענטש, ספעציעל דא ווי מיר לעבן ציבור'יש ווי דער העכסטער געזעץ איז "יעדער טוט אזוי", און דער מעכאנישער סיסטעם בוזשעוועט אין די גאסן און שלינגט אונז איין לעבעדיגערהייט.

דער יו"ט פסח ברענגט מיט זיך נייע כוחות, נייע ענערגיעס, זיך איינמאל אוועקצוכאפן אלעמאל פאר קאמפארט באקוועמען פונעם זאנע. די שאלה איז, וויאזוי כאפט מען זיך ארויף אויפן וואגאן? וויאזוי פארזיכערט מען זיך נישט געוואלדיגע אזא ארויסצולאזן געלעגנהייט?

די תשובה איז: סדר!!

א אויסגערעכענטער וועג,פלאן, פון פאראויס.

דער סדר ברענגט מיט זיך דעם שליסל וואס עפנט אלע טירן צו פרייהייט, צו א בעסערן מארגן. פסח און סדר זענען לכאורה צוויי

פארקערטע בחינות. מצד אחד, פסח מיינט שפרונגען, ארויסגיין פונעם געוואוינהייט, טראכטען אינדרויסן פונעם באקס, אבער סדר זאגט אויך אויף אויסגערעכנטקייט און איינגעהאלטנקייט.

אבער יא! דאס איז דער פסח סדר, אן אויספלאנירטער מאדעל וואס עפנט אומבאגרעניצטע טויערן צו פרייהייט.

איינע פון די מערקווירדיגע זאכן אינעם סדר איז דער רעפערענץ צו קליינע קינדער. א קינד ברענגט ארויס דער אמת'ער פינטל וואס איז נאכנישט אנגעלייגט מיט אונזערע וועלטליכע נגיעות און

אנגעהאלטענקייטן. מיר גרויסע האבן אויך א קינדישקייט, א פינטעלע אמת אין זיך וואס שרייט ארויס, איך וויל גיין מיטן לויטערן אמת! איך וויל אוועקווארפן די אלע אנגעגעסענע מחיצות המפסקת בלב ומח! דער 15 סטעפ פראגראם פונעם סדר נאכט האט דער כח דאס צו באווייזן.

לאמיר אנהייבן מיטן ערשטן סטעפ: "קדש".

קדש:

דער פשוטער טייטש איז "זיך הייליגען". קדש איז אבער אויך משורש מזומנת, "דעזיגנירד", אזויווי הרי את מקודשת לי איז מלשון

מזומנת ומיוחדת לי, (תוס' קידושין ב:, מלשון איה הקדשה וכו'.)

די ערשטע סטעפ זיך צו באפרייען פונעם צמצום איז אוועקשטעלן און דעזיגנירן א מקום, "ספעיס" ווי די ברכה זאל קענען חל זיין, זיך אריין לייגן אין א מצב פון וועלן וויסן, וועלן פארשטיין, נישט אלעס אננעמען אלס קודש קדשים אנע טראכטן. מנהג, חומרה, הלכה, חסידות, מעשיות, אגדה, דרש, אל תיטוש תורת אמך, ועשית ככל אשר יורוך, וועלטליכע חכמות, פיזיקיס, הגיון, ועוד..... זאל פארשטאנען ווערן און אנגענומען ווערן פרעספעקטיוולי. נישט מעכאניש, ראבאטיש, כמצוות אנשים מלומדה, נאר געבן ספעיס פאר עפעס העכערס, לאזן מחדש זיין, אדער זיין גרייט אומפארטייאיש צו הערן די אנדערע זייט מטבע פון אנדערע מענטשן.

ורחץ:

יעצט אז מ'האט געגעבן א פלאץ פאר פרייהייט, מ'האט דעפינירט דעם חילוק פון די פריערדערמאנטע צוויי וועגן פון לאזן די געוואוינהייטן שולט זיין אויף די מחשבה דיבור מעשה, אדער טראכטן געטליך און וועלן וויסן פארוואס, האבן דעם קאפ אויפן פלאץ, דארף מען אנהייבן ריין צו מאכן און אפוואשן די כלי מכשירים (די קומענדיגע 13 סטעפס) וואס פולן אן דעם נארוואס אויסגעליידיגטע ספעיס, ער זאל ווערן אנגעפולט נאר מיט געזונטע ריינע מהלך המחשבות.

כרפס:

מ'עסט א גרינצייג איינגעטונקען אין זאלץ וואסער. איינע פון די טעמים, כדי צו פראוואקירן דאס קינד צו "פרעגן" - א וויכטיגער קאמפאנענט צו פרייהייט איז פשוט, פרעגן.

פארוואס פונקט א ירק אין זאלץ וואסער? דער פרי האדמה, דער "ירק" סימבאליזירט דעם "גוף", דער עפר מן האדמה. זאלץ וואסער טרערן/ווייטאג/ רעפלעקטירט אומבאקוועמליכקייט. דא רעדט דער בעל הגדה צו די וואס טענה'ן, וואס טויג מיר דער גאנצער עסק? מ'וועט מיך באשרייען/אראפקוקן, איך וועל זיין מאדנע, קיין שידוכים געהעריגע נישט טון. לאז דיך אפ!!! זאל זיין ווי ס'איז! איך קען דען פייטן סיטי האלל? וואס וועט שוין ווערן אז איך וועל אויסשרייען דעם אמת? לאמיך בלייבן אין מיין באקוועמע בהמה'ישן גוף, דער סיסטעם פאהרט שוין אזוי פאר יארן.

זאגט מען אים, ניין!!! טונק יא איין דיין גוף, דיינע חומריות, דיינע געוואוינהייטן, אין זאלץ וואסער! ס'וועט טאקע נישט זיין בא'טעמ'ט אין אנהייב, אבער פאר די הנאה צו גיין מיטן אמת צו טראכטן מיט פרייהייט צאהלט זיך דאס שוין איינמאהל אפ.

פונקט ווי דער קליין קינד וואס פרעגט און דרוקט דעם טאטן צום וואנט מיט זיין ריינע תמימות, פרעגענדיג, טאטי פארוואס עפעס אזוי? און דער טאטע, ער מוז זיך יעצט באפאסן מיט אים, ער קען זיך נישט ארויסדרייען/ אפשטופן דעם ענין, ס'קען אפשר זיין אומבאקוועם בשעת מעשה, אבער נאכדעם וואס דער קינד קומט ארויס מיט א קלארקייט, טאטע און קינד פארשטייען זיך, האט זיך זיכער געלוינט דאס געשעפט.

יחץ:

א גרויסע שטער וואס לאזט נישט אנקומען צו פרייהייט אפילו שוין נאכן איינזעהן דעם טעות איז דער

פרעכער עגא.

עגא-איסטישע נארסיסיסטישע געדאנקען דרייען זיך אין מח און נאגן דעם מענטש: קען דען זיין אז איך בין אזא לאנגע צייט געווען אין א טעות? אזויפיל יארן געהאט אזא שלעכטע צוגאנג אין חינוך/שלום בית/עסקנות? ער זעהט שוין איין דעם טעות, אבער זיין פארפוילטער איינגעגעסענע געוואוינהייט איז צו שטארק און גאנץ ביי זיך, און לאזט אים נישט פועל'ן ביי זיך צו טוישן צו א נייער גאנג.

יחץ מיינט, צוברעך די מיטעלסטע "מצה", דאס פארקערטע פון מצה איז חמץ / שאור שבעיסה אויפגעבלאזן מיט בלויזע לופט... דיין באלון האט שוין געפלאצט, דו זעהסט שוין איין דיין גראבן טעות, די לופט, דיינע פריערדיגע געוואוינהייטן איז צובלאזן, דו ביסט שוין מיט דעם אין א בחינה פון מצה; דאך קענסט נאך אלץ נישט פועל'ן ביי דיין גוף וואס איז יעצט ווי א פארבליבענער דינע מצה ארויסצוקריכן פונעם פלאנטער... דאס איז ווייל ס'איז נאך גאנץ! דו האלטסט דיך נאך פאר א יש, אפילו אינעם ארימע מצה דיינעם, דיין עגא איז נאכנישט גענוג געבראכן! זאגט מען דיר "יחץ", צוברעכך דיין "מצה", לאז דיך לערנען און קום אהן צום אמת.

מגיד:

מ'זאגט / מ'דערציילט די הגדה.

די הגדה הייבט זיך אן מיט א קינד וואס פרעגט די פיר קשיות, ווי אויבן דערמאנט איז פשוט פרעגן א גאר וויכטיגער קאמפאונענט צוצוקומען צו פרייהייט.

און טאקע יעצט נאכן קלאר שטעלן די ערשטע פיר סטעפס קענסטו שוין טאקע זיין בגדר שאלת חכם חצי תשובה. דו ווייסט שוין וויאזוי צו פרעגן, וואס צו פרעגן, ווען צו פרעגן, וועמען צו פרעגן, וויפיל צו פרעגן, וואו נישט צו פרעגן. אויך קענסטו דיך שוין אביסל ספראווען מיטן תשובה,אפילו ס'וועט זיין אביסל קאנטראווערסיעל און אומבאקוועם לגבי דיינע געוואוינהייטן און מהלך המחשבה פון פריער, וועסטו דאס קענען פארדייען און אנקוקן מיט א ברייטערן בליק.

מגיד, פארצייל: פונקט ווי אונזערע עלטערן האבן מיטגעמאכט גלות מצרים ביז די גליקליכע ענדע צו פרייהייט, אזוי האט יעדער איינער פון אונז זיין אייגענעם גלות, זיינע אייגענע פארבארגענע ווייטאגן טיף טיף באגראבן אינעם הארץ, וואס נישט יעדער קען אדער וויל אהין אריינקריכן. אבער בעת מיר פארציילן וויאזוי אונזערע עלטערן זענען דורך געגאנגען זייער גלות און דערפון ארויסגעקראכן, פארצייל דו אויך דיין אייגענעם גלות, רעד זיך ארויס, האב נישט קיין מורא פון די שרעקעדיגע פארשטויבטע געפילן וואס ווארטן שוין אזוי לאנג דו זאלסט זיי אדרעסירן.

רחצה:

מען וואשט זיך נאכאמאהל די הענט, אבער יעצט שוין מיט א ברכה.

פונקט ווי ביי ורחץ האט מען זיך געוואשן די הענט - טאקע אן א ברכה, ס'איז נאכנישט געווען אויף וואס די ברכה זאל חל זיין - כדי צו קענען אויפנעמען די ערשטע פאזע ארויסצוקריכן פונעם טונקעלקייט, יעצט נאכן דורך גיין די ערשטע פינף

סטעפס ביזטו שוין דורך געגאנגען דעם ערשטן לעוועל, דו האסט שוין גראדואירט ב"ה.

יעצט זאגט אונז דער בעל הגדה, וואש דיך נאכאמאהל די הענט אבער שוין מיט א ברכה -ווי צו זאגן-דו ביסט זייער שיין אנגעקומען ביז אהער, ס'איז שוין דא מיט וואס א ברכה צו מאכן, און יעצט מאך דיך גרייט צום קומענדיגע לעוועל/ מדרגה פון פרייהייט.

וואס ברענגט אונז אין די קומענדיגע סטעפס? די ערשטע פינף סטעפס האט געעפנט אונזער הארץ און מח, מיר זאלן זיין מער זיין ראוי צו טראכטן מיט אן אפענקייט, מיר האבן באקומען דעם שמעק צו אמת'ע פרייהייט, מיר ווייסן שוין אז ס'איז דא מער צו וואס אונז זעמיר געווען געוואוינט ביז יעצט. די קומענדיגע סטעפס באפאסן זיך צו מאנופעסטירן פרייהייט אין אונזער פיזישע מאטיריעליסטישע טאג-טעגליכן הילוך החיים, סוף כל סוף לעבן מיר דאך אין א אזא וועלט און מיר קענען נישט אנטלויפן דערפון.

אבער נישט נאר א שמעק דערפון, נאר אן אמת'ער זעלבסט קארעקטיווע פרייהייט אפילו פונעם פיזישן שטאנדפונקט, איראניש וועט דער פיזישער חומריות'דיגער טויש אונז טראנספארמירן און זיין ווי א וואגאן צו טוישן אפילו אונזער העכערער ספיריטואלער וועלט.

מוציא:

מ'נעמט די דריי מצות און מ׳מאכט א ברכה המוציא "לחם" מן הארץ.

קודם רעדט מען פונעם חלק לחם וואס מצה האט אין זיך, אן דעם

ספעציעלקייט און חשיבות פון מצוות מצה, מ'מאכט נאכנישט קיין עקסטערע ברכה.

מצה/לחם איז צוזאמגעשטעלט פון ווייץ קערנדלעך וואס קומט פון דער ערד געמישט מיט וואסער. אבער נישט ווי אויבן ביי כרפס וואס ברענגט ארויס דעם נעגאטיוון זייט פונעם ערדישען גוף אז מ'דארף אים לייטערן און אים איינטונקען אין זאלץ וואסער! (מיר האבן נאך דאן געהאלטן ביי די ערשטע פאזע ווי מ'האמיר געדארפט צוברעכן דעם גוף אביסעלע). מצה/לחם לערנט אונז וויאזוי צו געפונען העכערקייט און פרייהייט אפילו מיטן טאג-טעגליכן אומפארמיידבארן נידריגן חומר. און דוקא מיטן חומר!

מצה/לחם ברענגט ארויס דעם אינערליכן פונק/ניצוץ וואס מ'קען טרעפן אפילו אינעם נידריגען ערדישקייט, "כי לא על הלחם לבדו יחיה האדם כי על כל מוצא פי ה' יחיה האדם", דער געטליכקייט פונעם לחם דייקא דאס דערהאלט דעם מענטש צום לעבן, ווי דער מיסטישער אויסדריק זאגט "דער העכסטער געטליכסטער ניצוץ געפונט זיך דוקא ביים נידריגסטן מקום".

דאס איז וואס דער מצה/לחם וואס קומט פון דער ערד לערנט אונז. עקספלאריר און געפין העכערקייט אפילו אינעם נידריגסטן ערדישן מצב.

מצה:

מ'מאכט א ברכה על אכילת מצה.

דער נעקסטער סטעפ איז דער ספעציעלער ברכה, די ספעציעלע מצוה פון עסן "מצה".

דא ביי מצה זעהט מען טאקע אויך די פריערדערמאנטע בחינה אז אין ערדישקייט ליגט בעצם געטליכקייט, אבער אויף אסאך אסאך א העכערע דרגה. דא רעדט מען פון די איינציגסטע מצוה עשה דאורייתא (פארבליבן בזמן הזה) וואס באשטייט פון בלויז "אכילה". יא! מ'רעדט פון פשוט'ע ערדישע ווייצלעך וואס ווערן פארשלינגען אינעם ערדישען גוף, און ס'שאפט זיך דערמיט דאס העכסטע וואס מיר קענען זיך פארשטעלן. איז דען פארהאן א גרעסערער פאראדאקס ווי חומריות טראנספארמירט זיך צו געטליכקייט ווי דאס?

דאס דארף געבן א מורא'דיגער לעהרע פארן מענטש אז אפילו מ'קען נאר זעהן טונקעלקייט, פארמאכטקייט און צמצום, קען טאקע דייקא דארט ליגן די סאלוציע צום ענין, און דער גאנצער צמצום איז בלוז אחיזת עיניים.

מרור:

מ'נעמט דעם ביטערן מרור מ'טונקט דאס איין אין חרוסת.

מרור, ביטערקייט איז אויך א וועג וויאזוי צו טראנספאמירן דעם חומריות צו געטליכקייט, אבער אויף אן אנדערן עקסטרעם ווי מצה. ביטערקייט וועקט אויף דעם מענטש צום ריאליטעט, מרור שאקירט דעם חומר ער זאל זיך אויפוועקן פון שלאף, מ'כאפט א פראסק דא, א שטויס דארט, און ס'איז נישט דא קיין צוויי ברירות, מ'מוז זיך נעמען אין די האנט אריין.

מ'טונקט איר אבער איין אין זיסליכן חרוסת. ווייל אפילו דער ביטערקייט איז דא אויסצולייטערן דעם חומר,

דארף מען דאס אביסעלע ממתיק זיין מיט א געוויסער זיסקייט, מ'דארף אפילו אינעם חושך זעהן די ליכט ביים ענדע פונעם טונעל, אז נישט פאלט מען אריין אין א דעפרעסיע ח"ו און ס'איז יצא שכרו בהפסדו.

כורך:

די דאזיגע צוויי עקסטרעמען פון "מצה" - ווי דער חומר איז ליכטיג און מ'קען ממש טאפן דעם העכערקייט - און מרור - ווי ס'איז פארן נחיצות הענין פארשטעלט דער געטליכקייט און ס'איז אויפן מאמענט פאר'חושך'ט - דארף דאס אבער ארבייטן צוזאמען, "עת לרקוד ועת לבכות", א צייט פאר זיס און א צייט פאר ביטער, צופיל פין איינע איז נישט גוט, ס'דארף גיין צוזאמען.

מ'קען זיך נישט א גאנצן טאג איינוויקלען אין א טלית שכולו תכלת און שרייען! איך האב גאט אויף מיין ספיד דייעל.. אזוי אויך קען מען נישט א גאנצן טאג ראשית חכמה'נען און טרעפן נאר דער ביטערער אידישקייט. נאר כורך זיין ביידע און נוצן די צוויי בחינות מיט חכמה און אויסגערעכנטקייט.

שלחן עורך:

מען עסט א סעודה.

יעצט נאכן זיך לערנען וויאזוי צאמצושטעלן און ארויסנעמען פון געוויסע חומריות'דיגע אומשטענדן די העכערקייט וואס ליגט דערין דורך די אויבענדערמאנטע 10 סטעפס,איז צייט צו מאכן א פארהער/א טעסט.

מ'גרייט אן א גאנצע סעודה, פארשידענע מינים שונים עסן און טרונקען ליגט פאר אונז אויפן טיש, וועלן מיר מיט די נייע אינפארמאציע

ביז אהער קענען אראפלייגען א סעודה ווי עס דארף צו זיין מיט פרייהייט, מער געטליכקייט, אדער נישט?

אין אנדערע ווערטער, וועסטו זיין בבחינת חכם המבין דבר מתוך דבר, און קענען צושטעלן אנדערע סיטואציעס אין לעבן וואס איז נישט אויסגערעכנט אין די פריערדיגע סטעפס און דאס אפלייען און צושטעלן צום ענין?

דאס זאגט אז דו האסט דיך אויסגעלערנט דעם פאך פון טראכטן אן צמצום, דו ביסט אן אריגינעלער העכערער טראכטער, נישט סתם א גוטער מלקט, א גוטער איבערזאגער, און ווען ס'קומט למעשה צו אן ענין וואס איז נישט בפירוש פונעם ענין וואס דו האסט באקומען אינסטרוקציעס דאן ווערסטו סטאק.

שלחן עורך קען אויך געזאגט ווערן לגבי די מענטשן וואס זיצן ביים טיש, אן אנגעגרייטע טיש מיינט פאר אלע וואס זיצן דארט, כל דכפין...

דאס הייסט אז ס'איז צייט יעצט שוין אויסצולערנען אפילו אנדערע אויך די וועג וויאזוי ארויסצוקריכן חומריות, פונעם יעדער זאל קענען פארזוכן דעם זיסן טעם פון פרייהייט.

צפון:

א העכערע בחינה פון וואס מ'האט פריער דערמאנט איז צו לעבן מיט פרייהייט

אפילו סובקאנטשעסלי. פריער האבן מיר גערעדט פון פארשטיין וויאזוי אנצונעמען די מתנה פון פרייהייט אין אלע הינזיכטן פון לעבן, נישט נאר אויף די פאר עקזעמפלארן אויף וואס מ'האט זיך דאס געלערנט.

"צפון" זאגט נאך אסאך שטערקער! די באהאלטענע קעמערלעך פון מח זאלן זיך אויסלערנען אינסטינקטיוו צו טראכטן אן א צמצום. נישט אז יעדעס מאהל זאל דארפן פארקומען א מלחמה אינעם טראכטן פראצעדור, און נאר נאכן אינערליכן דיבאטע אנקומען צום אמת.

אפילו דער וואס פארמאגט נאך נישט די מעלה איז נאך אלץ אסאך בעסער ווי איינער וואס קען גארנישט, אבער מ'דארף דאך וואקסן, און דאס איז וואס צפון פרעזענטירט, זיך אויסארבעטן צו ווערן סובקאנטשעסלי א העכערער בעל מחשבה.

קַדֵּשׁ

בְּשַׁבָּת מַתְחִילִין

וַיְהִי עֶרֶב וַיְהִי בֹקֶר יוֹם הַשִּׁשִּׁי. וַיְכֻלּוּ הַשָׁמַיִם וְהָאָרֶץ וְכָל צְבָאָם. וַיְכַל אֱהִים בַּיוֹם הַשְּׁבִיעִי מְלַאכְתּוֹ אֲשֶׁר עָשָׂה וַיִּשְׁבֹּת בַּיוֹם הַשְּׁבִיעִי מִכָּל מְלַאכְתּוֹ אֲשֶׁר עָשָׂה. וַיְבָרֶ אֱהִים אֶת יוֹם הַשְּׁבִיעִי וַיְקַדֵּשׁ אוֹתוֹ כִּי בוֹ שָׁבַת מִכָּל מְלַאכְתּוֹ אֲשֶׁר בָּרָא אֱהִים לַעֲשׂוֹת.

בַּחוֹל מַתְחִילִין:

סַבְרִי מָרָנָן וְרַבָּנָן וְרַבּוֹתַי

בָּרוּ אַתָּה יְיָ אֱהֵינוּ מֶלֶ הָעוֹלָם בּוֹרֵא פְּרִי הַגָפֶן.

בָּרוּ אַתָּה יְיָ אֱהֵינוּ מֶלֶ הָעוֹלָם, אֲשֶׁר בָּחַר בָּנוּ מִכָּל עָם וְרוֹמְמָנוּ מִכָּל לָשׁוֹן וְקִדְּשָׁנוּ בְּמִצְוֹתָיו. וַתִּתֶּן לָנוּ יְיָ אֱהֵינוּ בְּאַהֲבָה (בְּשַׁבָּת: שַׁבָּתוֹת לִמְנוּחָה וּ)מוֹעֲדִים לְשִׂמְחָה, חַגִּים וּזְמַנִּים לְשָׂשׂוֹן, אֶת יוֹם (הַשַּׁבָּת הַזֶה וְאֶת יוֹם) חַג הַמַּצּוֹת הַזֶּה, זְמַן חֵרוּתֵנוּ (בְּאַהֲבָה), מִקְרָא קֹדֶשׁ, זֵכֶר לִיצִיאַת מִצְרָיִם. כִּי בָנוּ בָחַרְתָּ וְאוֹתָנוּ קִדַּשְׁתָּ מִכָּל הָעַמִּים, (וְשַׁבָּת) וּמוֹעֲדֵי קָדְשֶ (בְּאַהֲבָה וּבְרָצוֹן,) בְּשִׂמְחָה וּבְשָׂשׂוֹן הִנְחַלְתָּנוּ. בָּרוּ אַתָּה יְיָ, מְקַדֵּשׁ (הַשַּׁבָּת וְ)יִשְׂרָאֵל וְהַזְּמַנִּים.

בְּמוֹצָאֵי שַׁבָּת מוֹסִיפִין:

בָּרוּ אַתָּה יְיָ אֱהֵינוּ מֶלֶ הָעוֹלָם, בּוֹרֵא מְאוֹרֵי הָאֵשׁ.

בָּרוּ אַתָּה יְיָ אֱהֵינוּ מֶלֶ הָעוֹלָם הַמַּבְדִּיל בֵּין קֹדֶשׁ לְחֹל, בֵּין אוֹר לְחשֶׁ, בֵּין יִשְׂרָאֵל לָעַמִּים, בֵּין יוֹם הַשְּׁבִיעִי לְשֵׁשֶׁת יְמֵי הַמַּעֲשֶׂה. בֵּין קְדֻשַּׁת שַׁבָּת לִקְדֻשַּׁת יוֹם טוֹב הִבְדַּלְתָּ, וְאֶת יוֹם הַשְּׁבִיעִי מִשֵּׁשֶׁת יְמֵי הַמַּעֲשֶׂה קִדַּשְׁתָּ. הִבְדַּלְתָּ וְקִדַּשְׁתָּ אֶת עַמְּ יִשְׂרָאֵל בִּקְדֻשָּׁתֶ. בָּרוּ אַתָּה יְיָ הַמַּבְדִיל בֵּין קֹדֶשׁ לְקֹדֶשׁ.

בָּרוּ אַתָּה יְיָ אֱהֵינוּ מֶלֶ הָעוֹלָם, שֶׁהֶחֱיָנוּ וְקִיְּמָנוּ וְהִגִּיעָנוּ לַזְּמַן הַזֶה.

שׁוֹתֶה רֹב כּוֹס הַיַיִן בְּהַסָבָּה.

זְמַן חֵרוּתֵנו:

חירות - עצמאיות

דורך: אספקלריה

איינמאל דאס קינד געבוירט און זמן חירותנו, וואס באדייט פרייהייט?

ווערט אפגעריסען פון די מאמע׳ס פייפ, פאנגט זיך אהן די שלבים און ספרי הפנימיות ווערט יציאת פון ווערען א אייגענע מענטש מצרים באטיטלט אלס לידה פון כלל independent.

ישראל, און מצרים זעמיר געווען כעובר במעי אמו ביי די יציאה זעמיר

די שלבים על קצה המזלג

געבוירען געווארען. אונז האמיר איגאנצען ער איז מתחילה צוביסלעך אנגעפאנגען צו וואקסען זיינע אויף dependent (פסח ברענגט מען עומר פון שעורים ממקום צוגיין care takers מאכל בהמה אונז זעמיר נאכנישט למקום,צוביסלעך גייט ער ארויס געווען א גאנצע אדם), די ימי הספירה פון די עלטערנס הענט,ער הייבט האט מען זיך צוביסלעך דעוועלעיפט אליינס אן זיך צו ברענגען ממקום די מידות און די געפילען, ביז קבלת למקום און שלבים,(קריכען,וואקען התורה וואס אונז זעמיר געווארען א ,לויפען,וואקען לענגערע מהלכים פערטיגע גדול און אונז זעמיר גרייט אא״וו )

צו נעמען א תורה און אויסשטעלן אונזער לעבן לויט די תורה, (די קרבן אינגאנצען ער איז מתחילה חטים פון שבועות מאכל אדם אונז dependent אויף זיינע care takers זעמיר שוין א גאנצע אדם)

צו עסן זיי מוזען אריינלייגען די עסן און זיין מויל און אנגריין זייער עסן, לאמיר גיין צו אונזער לעבן און צוביסלעך הייבט ער זיך אפצוטיילען טראכטען וואס דאס מיינט.

פון די מאמע׳ס עסן און ער הייבט צוביסלעך אהן אליינס צועסן און צו עובר במעי אמו די גרעסטע אנגרייטען זיין עסן און שלבים.

dependent וואס איז שייך, ער האט נישט קיין שום אייגענע עקזיסטענץ, די נעקסטע גרויסע שלב ער עד כ״כ אז חז״ל קוקען עס אהן לגבי הייבט אהן צו האבען אייגענע געוויסע זאכען עובר ירך אמו.

responsibilities ער דארף זיך

אליינס אפהיטען פון היזקות ער דארף אליינס גיין ממקום למקום.

אינגאנצען ער איז מתחילה dependent אויף דיעות און לימודים אויף זיינע לערערעס און עלטערען זיי לערנען עם אלעס אויס וואס פעלט עם אויס פארען לעבן ,צוביסלעך און שלבים ווערט דאס אוכט זיין אייגענע זאך ער דארף אליין collection information אליין טראכטען און אויפקומען מיט אלעס וואס נויטיגט זיך פאר זיין לעבן.

די מכה בפטיש קומט ווען ער איז גרייט אינגאנצען ארויס צוגיין פון זיין care takers שטוב און ער איז אינגאנצען גרייט צו לעבן אינגאנצען אליין,(על כן יעזב איש את אביו ואת אמו די וועג פון ודבק באשתו וואס דאס מאכען א נייע מענטש מוז צוגיין מיט א יעזב איש את אביו ואת אמו)

לעבן אליין אן אייגען לעבן איז כולל און זיך הרבה דברים ,על קצה המזלג, זיך טרעפן א מהלך החיים און א מקור החיות וואס איז מתאים צו די אייגאנשאפט פון די מענטש און זיך מדבק זיין און דעם לעבן, (מאיז שוין נישט א נספח צו די עלטערען,רעביס, מחנך׳ס, מהלך החיים, מטרעפט זיך די אייגענע געשמאקען וואס זענען מתאים צו די אייגענע כוחות ותכונות הנפש, ממאכט אייגענע החלטות און לעבן מטראכט אליינס דורך די צדדים פון א יעדן טריט און לעבן און מאיז מחליט החלטות עפי״ז.

פארשטייט זיך איינמאל מאיז און independent אינגאנצען מאיז א שטארקע באפעסטיגטע מענטש,קען מען שוין אנפאנגען מיט די קומונדיגע שלב און מקען שוין מאכען א נייע מענטש און דעוועלעפען א נייע סארט human און העלפען דעם נייעם human

עקספלארען זיין איידענדיטי זיינע כוחות און עם דעוועלעפען ביז דער נייע מענטש זאל אוכט אהנקומען צוזיין א אייגענע שטארקע מענטש.

ע״כ האב איך דיסקרייבט בקיצור די מהלך פון א humen פון ווערען א פערטיגע גאנצע דעוולעפטע מענטש,והדברים רחבים בחכמת psychology.

יעצט לאמיר אביסעל באטראכטען וואס טוט זיך אפ און די מענטש ווען ער ווערט independent און א נייע שלב,

לאמיר אנכאפען א קליינע דוגמה ווען א קינד איז שוין גענוג גרויס די מאמע זאגט פארען קינד טייער קינד די ביסט שוין גרויס מער באלאנגסטו שוין נישט און די קערידזש קענסט היינט קומען ביז צו באבעס הויז מיט די פיס.דאס שמחה און דאס פרייהייט וואס דאס קינד שפירט איז עד להפליא, ער גייט מער נישט דארפען זיצען איינגעשפארט און דעם קערידזש ער איז פריי ער קען וואקען אליין ער איז גרויס ער דארף מער נישט מזאל עם שטיפען און די קערידזש.

וואס פאסירט אבער געווענטליך א טאג צוויי דערנאך די שמחה איז פאראיבער ,יעצט פארבענקט זיך דאס קינד צו דעם קערידזש, און די קערידזש איז ער טאקע נישט געווען פריי די מאמע האט עם געשטיפט ווי זי האט געוואלט,אבער מאידך גיסא און קערידזש האט ער נישט געדארפט ניצען די אייגענע כוחות די מאמע האט עם איבאראל ארומגעפירט מיט א געשמאק ווי א מלך אפשר איז בעסער צוריק צו ווערען קליין זיך צוריק אריינלייגען און קערידזש אריין און זיך צוריק פאקען און די מאמע׳ס בלענקיט

אינעם ווארימען קערידזש.

יעצט פאדערט זיך א שטיקעל מלחמה אויפצוגעבן דעם קינדערישע געשמאקייט פון dependency דעם געשמאקייט פון זיך נישט דארפען מוטשענען אליין צו וואקען מוז ער אויפגעבען אויף אייביג.

איינמאל מברעכט אדורך דעם סטרוגעל דעמאלס איז מען באמת געשטיגען און מאיז באמת באפרייט פון דעם dependency פון א קערידזש.

דאס איז א דוגמה קטנה, אבער באמת איעדע שלב וואס מוואקסט און מווערט מער independent גייט מען אדורך דעם procces לכתחילה שפירט מען פרייהייט און שמחה, דערנאך פאלט מען צוריק מבענקט זיך צו די זאך וואס מהאט זיך אנגעהאנגען,און דערנאך שטארקט מען זיך און מען געבט אויף די אלטע געשמאק און מנעמט זיך צום העכערען דרגה.

תיכף נאך די חתונה מפירט זיך ווי א פרייער פויגעל אן אייגענע דירה אן אייגענע מענטש די שמחה איז אין לשער סגייט אדורך די ימי השמחה צוביסלעך קומט צוגיין א בענקשאפט צו די אלטע מקור החיות סטוט זיך א געלויפאכטץ הוא רץ לבית אביו והיא רצה לבית אביה ,מוויל זיך נישט אפגעזעגענען פון די זיסע לעבן פון די עלטערענס הויז מיט די געשוואוסטער וויל מען נישט אזוי שנעל פארפרעמדט ווערען די אייגענע לעבן שפירט זיך ליידיג קעגן די חיות פון די עלטערענס הויז,דא מוז מען זיך אנגארטלען און מקיים זיין על כן יעזב איש אויפגעבען די געשמאק פון זיין dependent אויף די חיות פון די עלטערענס און מדארף זיך נעמען בויען אן אייגענע הויז מיט

א אייגענע חיות,סקומט נישט אהן גרינג מצד ב׳ חלקים די ערשטע חלק איז אויפגעבען די dependent דרך החיים דאס קען זיין ממש טעם מיתה ווייל מגעט אויף דאס גאנצע מקור החיות ,די צוויטע חלק איז טרעפן די נייע מהלך החיים און די נייע לעבן

נאכדעם וואס מברעכט דאס אדורך דעמאלס איז מען א שטארקע באפעסטיגטע מענטש און דעמאלס איז די שמחה און די חירות א אמתע,

נמצאת אתה אומר די ערשטע שמחה און חירות נאך די חתונה איז נור געווען א ריח פון די עכטע שמחה און חירות,ווי וויבאלד ער איז נאך באמת נישט פריי זיין חיות איז נאך פון די עלטערענס הויז ער שפירט נור אז ס׳איז דא אן opportunity פון פרייהייט,

נור נאכדעם וואס די מענטש האט אויפגעגעבן זיין אלטע dependency אויף די עלטערענס הויז און טרעפט זיך און בויעט זיך אויף אן אייגענע לעבן דעמאלס האלט ער ביי די מדריגה פון פרייהייט און דעמאלס שפירט ער די אמתע פעסטע חירות.

ע״כ המשל להבין ענין לידת כלל ישראל ,ענין גדלות ראשון קטנות ראשון גדלות שני

ווען מרעדט פון יציאת מצרים שטייט און ספרים ס׳איז געווען א גדלות ראשון גלייך בא די יציאה,דערנאך איז מען געפאלען צו א קטנות,און דערנאך האט מען געדארפט ארבעטען אנצוקומען צוריק צו די גדלות,און דאס איז געווען שבועות ווען מאיז אנגעקומען צו גדלות שני,

לפי דברינו לעיל פארשטייט מען זייער גוט די משל און אונזער לעבן,די

גדלות ראשון איז די רגע ווען מהייבט זיך א שטאפל און ערוואקסנקייט(ווי למשל חתונה האבען) גלייך דערנאך פאלט מען אריין און א קטנות, מבענקט זיך צוריק צו די פריערדיגע דעפעדינסי,און מאיז אומקלאר וויאזוי אליינס צוגיין און די נייע וועג, דאס איז אלעס א חלק פון די קטנות נאך די גדלות,דערנאך ווען משטארקט זיך און מאיז שוין פעסט מיט דעם נייעם דרגה און מאיז שוין אינגאנצען independent און דיע דרגה דעמאלס קומט מען אהן צו די גדלות שני.

יעצט לאמיר אביסעל גיין צו יציאת מצרים,

אזוי ווי מהאמיר פריער דערמאנט און ספרי הפנימיות (מהר״ל של״ה) ווערט מבואר בהרחבה אז די סיבה פון די גרויסע בער וואס די תורה מאכט מיט יציאת מצרים(געדענקען יעדן טאג, דערציילען פאר אלע קינדער, צענדליגע מצוות א זכר ליציאת מצרים) איז וועגען דעמאלס איז געווען די לידה פון כלל ישראל.

וואס איז דאס די מציאות פון כלל ישראל אז מזאגט אויף דעם אז ס׳איז געווען א לידה?

און רמב״ן בכמה מקומות שרייבט און די מהר״ל פארט א אסאך מיט דעם, און די גר״א בכמה מקומות.

בהנחל עליון גוים בהפרידו בני אדם יצב גבולות עמים למספר בני ישראל כי חלק ד׳ עמו יעקב חבל נחלתו

די אויבערשטער האט צוטיילט די פעלקער איעדעם מיט באזונדערע כוחות און באזונדערע פלעצער און א

יעדער איינער באקומט זייער שפע פון זייער מזל וואס ליגט אונטער זייער שר למעלה,אלהי העמים,אשר חלק ד לכל העמים,און די אויבערשטער איז אלהי האלהים די אויבערשטער איז שולט און געט די כח פאר די שרי מעלה די כוחות וואס זענען משפיע שפע פאר די אומות.(און הכתב והקבלה וויל ער טענהן אז דאס איז די סיבה פארוואס בן נח אינו נהרג על שיתוף ודו״ק)

משא״כ די יודען האט דער אויבערשטער גענומען פאר א פאלק אלהי ישראל, און זיי זענען נישט אונטער קיין שום שר וכח הטבע און ממילא,בזמן שישראל עושין רצונו של מקום עולים עד למעלה ואין כל אומה ולשון יכולין לשלוט בהם ווייל זיי זענען דבוק און זייער משפיע די עליון וואס איז אלהי האלהים וואס איז שולט אויף אלע אומות ממילא זענען זיי העכער פון יעדעם ווי אוכט דארפען זיי נישט דאגהנען פון קיין שום מקרים טבעיים ומזלות וויבאלד זייער השפעה קומט נישט פון די שרים וואס שטעלן אויס די עולם הטבע נור די השפעה איז פון די אלהי האלהים וואס איז העכער פון די כוחות הטבע.

און ח״ו כשאין עושין רצונו של מקום יורדין עד לעפר,היות ס׳איז נישט דא קיין שום השפעה און כח און טבע וואס זאל באשיצען און משפיע זיין אויף די יודען,און זיי זענען נישט דבוק מיט די אויבערשטער זייער משפיע ממילא האבען זיי נישט קיין שום מקום פון ווי יונק צוזיין,און דעמאלס קענען אלע אומות האבען א שליטה אויף אונז היות אונז האבען נישט קיין שום שר און קיין שום מקום און עולם הטבע וואס זאל קענען באשיצען און משפיע זיין אויף אונז.

דאס וואס די אויבערשטער האט אונז געלייגט אונטער זיין דירעקטע השפעה און אונז גענומען פאר זיין פאלק ליגט און דעם נאך אסאך מער.

ורוממתנו מכל הלשונות ער האט מהות,און אונזער געהעכערט אנדערע ווערטער די סיבה פארוואס די אומות האבן השפעה פון עולם הטבע איז ווייל זייער עצם מהות איז במדריגת עולם הטבע (די ז׳ מצוות וואס זיי האבען איז אלעס מצוות צו האלטען א מענטש און די ראמען אז ער זאל זיין א נארמאלער מענטש און האבען א נארמאלער לעבן און דיע וועלט ווייל זייער מדריגה און זייער מהות איז שייך צו אונזער וועלט), משא״כ אונז יודען האט ער געהעכערט אונזער מהות צו א מדריגה פון העכער אונזער וועלט צו מער א רוחניותדיגע מדריגה ( פארדעם איז רוב פון אונזער מצוות למעלה מהשגת אנושי חוקים און אפי די מצוות וואס מפארשטייט יא בעיקרון איז אבער פיל מיט פרטים וואס מפארשטייט נישט מיט פשוטע שכל), דאס איז אלץ ווייל מהאט אונז דערהעכערט צו א דרגה פון העכער פון דיע וועלט און מהאט אונז געגעבן א סדר פון תורה און מצוות וואס איז שייך צו אונזער הויכע מדריגה,[דה כמבואר בספרים אילו קרבנו לפני הר סיני ולא נתן לנו את התורה דיינו, אז ווען ס׳איז געווען פסקה זוהמתן האבען די יודען משיג געווען די גאנצע תורה ווייל דאס איז די סדר החיים לויט אונזער אמתע מדריגה און פארדעם קיים אברהם אבינו כל התורה אן דעם וואס ער זאל ווערען אויס געלערענט ווייל דאס איז א סדר החיים פאר די מדריגה פון א יוד.]

און ממילא לויט דעם מדריגה וואס אונז זענען למעלה מן הטבע קומט אונז אז אונזער השפעה זאל זיין למעלה מן הטבע אבער פארשטייט

זיך דאס איז נאר אויב אונז זענען טאקע דבוק און אונזער מדריגה.

ע״כ וואס סמיינט עם ישראל

יעצט לאמיר צוגיין צו לידת כלל ישראל

כלל ישראל מיינט א פאלק וואס זייער מהות זייערע נפשות זענען העכער ווי די מדריגה פון דיע וועלט, און זיי זענען נישט משועבד צו די גבולים פון עולם הטבע,זיי קענען עקזיסטירען און יונק זיין און ציען חיות אפילו און אופן וואס טבע און מזל קען נישט צושטעלן.

דאס איז די חירות וואס מרעדט, די יודען זענען ארויס פון די גבולי הטבע און אריין און א מקום ווי די טבע שטעלט גארנישט צו אהן קיין עסן אן קיין טרינקען און אן קיין הייזער, דאס איז געווען די לידת כלל ישראל מאיז ארויס פון א לאנד א מקום ישוב

א פלאץ וואס מענטשען וואונען, און די אויבערשטער האט זיי געזאגט פון יעצט און ווייטער נעם איך קעיר פון ענק,און עטץ דארפטס שוין פון גארנישט אויף די וועלט מורא האבען קיינער קען נישט שולט זיין אויף ענק און עטץ דארפטס נישט צוקומען מער צו די אלע גבולי הטבע צו באקומען זאכען עטץ זענטץ independent פון די עולם הטבע.

דעמאלס איז געווען א געוואלדיגע שמחה און חירות גדלות ראשון אונז האמיר די אויבערשטער מיט אונז אונז זעמיר פריי פון אלע גבולים.

גלייך דערנאך זענען זיי געפאלען און געפילט ווי זיי ווילען צוריק סטיקען צו עולם הטבע זיי קענען נישט זיין אזוי הויכך און לעבן בלויז אויף די אויבערשטער,בפרט ביים ים סוף ווען זיי האבען זיך געפילט געקארנערט האבען זיי געשריגען ״טוב לנו עבוד את מצרים ממותינו במדבר ״ זיי

האבען דען געהאט א הוא אמינא אז זיי וועלען שטארבען זיי האבען דיך געזען אלע מכות זיי האבען דיך געזען וואס די אויבערשטער קען

נור וואס זיי האבען געשריגען סבעסער צוזיין dependent אויף די מצרים ווי צו פילען די טעם מיתה פון זיין independent און וויסען אז די אויבערשטער וועט זיי העלפען אויף מצבים וואס איז אפי׳ העכער טבע ס׳איז שוין בעסער צוריק צוגיין צו מצרים און צו די גבולי הטבע.

די אויבערשטער האט דאס ספעציעל אויסגעשטלט כדי יודען זאלען אהנקומען צו זייער אמתע מדריגה.

יונתי בחגוי הסלע בסתר המדריגה הראיני את מראיך וכ״ו אזוי ווי רש״י טייטש אז די אויבערשטער האט אונז געלייגט דארטען כדי סזאל ארויסקומען די מראיך און קולך פון כלל ישראל.

פ

סח זענען מיר געווארן באפרייט פון גלות און דער גאנצער לאנד איז געווען גרייט פאר זיי.

מצרים. מ'איז ענדליך פטור געווארן פון אבער דער באשעפער האט זיך אויסגענומען א תנאי די מצרי'שע הערשאפט, נישט געדארפט מער שלעפן קיין שווערע ציגל, און מ'איז מיט זיי. זיי ווערן באפרייט נאר אויב זיי זענען מקבל די ארויס צו פרייהייט נאכ'ן אפשקלאפן אזוי פיל יארן, תורה. שוין, וואס קען מען טון. אז משה הייסט וועט דעוויד ווי גענוי מען פאלגן. מען האט רענטא. דער חילוק

זְמַן חֵרוּתֵנו:

ארויסגעלאזט זיך רענטא נאר, איז אויפ'ן וועג. וואוהין? איז געזעסן אין א אין מדבר אריין, בארץ

אמת׳ע

טורמע וואו ער האט לא זרועה. נישטא באקומען צו עסן און קיין וואסער, נישטא צו שלאפן און נישט ערגעץ עסן.

קיין

פרייהייט

ארבעטן געדארפט אין די מרחקים פון שווער דערויף, און מדבר סיני געפינט מיר האבן געארבעט זיך א קליין אאזיס ביטער שווער פאר די עטליכע מיט מצריים, נישט געהאט דורך: יאיר טייטלביימער און א קיין טאג און נישט קיין נאכט. ביז עס איז קוואל וואסער. און געקומען דער גליקליכער טאג, ווען דער באשעפער יא, שיער פארגעסן. זיי האבן אויך מיטגענומען האלב האט אויסגעפירט זיין צוזאג און אונז באפרייט פון געבאקענע ברויטן צו עסן פאר לאנטש אויפ'ן וועג. די שווערע ארבעט. פון איין טאג אויפ'ן צווייטן זענען באוואפנט מיט די ברויטן האבן זיי זיך ארויסגעלאזט מיר געווארן פרייע לייט. מיר קענען עסן ווען מיר ווילן, אין א הייסע, שווערע מדבר.

שלאפן ווען מיר ווילן, ארבעטן ווען מיר ווילן, א מחיה!

איך וועל נישט דא אריינגיין אין אלע פרטים וואס האט אבער אז מ'טראכט אריין, איז דאס נישט ממש אזוי.

זיי געטראפן אויפ'ן וועג, ווייל איר זענט אלע מסתמא פאקטיש שטייט אין די מדרשים אז זינט עס האבן גוט באקאנט. קודם האבן זיי נישט געהאט קיין זיך אנגעהויבן די צען מכות האט זיך אפגעשטעלט וואסער, און ווען זיי האבן זיך אפגערעדט פאר משה'ן דער שיעבוד, און מ'האט שוין מער נישט געדארפט האט דער באשעפער געהאט טענות אז מ'טראסט אים ארבעטן. ווען זיי האבן געהאלטן ביים ארויסגיין פון נישט. שפעטער האבן זיי באקומען מן, אבער זיי זענען מצרים זענען זיי שוין געווען פרייע לייט. זיי זענען נישט געווען צופרידן, זיי האבן געוואלט דוקא פלייש. געווען די איינציגע נארמאלע מענטשן אין א ים פון בקיצור, ס'איז געווען ווייט פון א פיקניק. מ'האט זיך חורבן און כאאס. זיי וואלט געקענט טון כל מה שלבם גוט געמוטשעט אויפ'ן לאנגן וועג.

חפץ. איך האב נישט געזען אין ערגעץ דעם פשט, אבער לבי אומר לי אז דער זכרנו את הדגה אשר נאכל פרעג איך אייך, דאס איז פרייהייט? אויף דעם מאכן במצרים חנם וכו' און באכלינו לחם לשובע גייט ארויף אויף די תקופה, ווען זיי האבן שוין גענאסן פון פרייהייט מיר דעם גרויסארטיגן יום טוב?

לאמיר צוריקגיין צום סאמע אנהויב פון יציאת מצרים, ווען דער באשעפער האט געשיקט משה ארויסנעמען די אידן האט ער אים געזאגט, בהוצאיך אלהים ממצרים תעבדון את האלהים על ההר הזה. אופס. עפעס זעט דא אויס אז דער גאנצער חירות גייט זיין מיט'ן תעבדון אלקים. און לאמיר נישט פארגעסן, דער אלקים איז געווען גאר פרעמד פאר די אידן פון מצרים, זיי האבן קוים געדענקט זיין נאמען פון זייערע אור עלטערן. יעצט זענען זיי געווען איינגעטינקען אין די מצרי'שע קולטור, געדינט אלע עבודה זרות פונקט ווי זיי.

אבער דער באשעפער האט זיי צוגעזאגט פרייהייט. פון וואס באשטייט דער פרייהייט? תעבדון אלקים, פון דינען און גלייבן דעם איינציגן באשעפער.

מיר דארפן זיך אביסל מצייר זיין וואס עבודה זרה איז. די עבודה זרה פון א לאנד איז געווען אלעס. יעדע זאך האט זיך געדרייט ארום דעם. איין גאט האט געמאכט די נילוס זאל ארויפקומען, א צווייטער האט געמאכט זיכער אז די זון שיינט אויף, א דריטער אז מען געווינט די מלחמות. דאס איז געווען דער נאטורליכער הסבר אויף די גאנצע נאטור. אוועקנעמען אן עבודה זרה איז געווען אזוי ווי אוועקנעמען פון אונז אלע נאטורליכע הסברים. שטעלט זיך פאר מען קומט אונז זאגן אז די רעגן קומט נישט פון וואלקענעס וואס קומען פון ים, נאר עס איז דא א גרויסע חיה אויבן וואס שעפט אן עמער'ס מיט וואסער פונ'ם אקעאן און גיסט עס אויס. און נישט נאר רעגן, נאר אזוי אויך דער שיין פון די זון, די פאסט וואס קומט אן צום ריכטיגן אדרעס, דער קאמפיוטער וואס ארבעט, אלעס ווערט געפירט דורך מיסטעריעזע חיות און אליענס. מיר וואלטן זיך אודאי געפילט אויסגעשפילט און פארנארט, נישט געוואוסט וואס צו ערווארטן דעם מארגנדיגן טאג.

אט אזוי איז געווען די עבודה זרות אמאל, דאס זענען געווען די 'נאטורליכע' הסברים אויף... אלעס. מען האט געגעבן נעמען נאך די עבודה זרות, מען האט זיך פאררופן אויף די עבודה זרות, מען האט מיטגעהאלטן זייערע חתונות, זייער קריגערייען, זייערע קינדער און אייניקלעך וואס זענען ביי זיי געבוירן געווארן, און צומאל אפילו זייער טויט. יעדער האט געהאט מיט זיי א פערזענליכע רילעישאנשיפ אזוי ווי מיט א היינטיגער רבי אדער גלח. ווען מען נעמט אוועק אן עבודה זרה פון א דעמאלטדיגן מענטש, האט מען אים צוגענומען זיין גאנצע חיות, זיין גאנצע לעבן. אבער גאט האט דוקא דאס געוואלט טון, אויפטוישן זייערע פשוט'ע הונדערטער געטער, און געהייסן אוועקווארפן, משכו ידיכם מעבודה זרה. אנשטאט דעם וואס באקומט מען? א גאט וועמען מען קען נישט זען און מען קען נישט הערן, ער געפינט זיך איבעראל און ער געפינט זיך נישט אין ערגעץ, א מיסטעריעזער גאט וואס נעמט ארום די גאנצע בריאה. איר קענט זיך פארשטעלן ווי שווער דאס האט געמוזט זיין פאר די אידן וואס זענען שוין איינגעזינקען צוויי הונדערט יאר אין מצרים מיט אלע זייערע הונדערטער עבודה זרות.

און יעצט האבן זיי באקומען דעם גאט. א ווילד פרעמדן גאט. א גאט אויף וועמען מען פרעגט נישט קיין קשיות, מען פארלאנגט נישט קיין פלייש, א גאט וועלכער האט נישט קיין גרעניצן. און דאס האט געדארפט זיין דער פרייהייט וואס מען האט זיי צוגעזאגט. פארוואס איז עס פרייהייט? ווייל מען איז מער נישט משועבד. יא, עס איז שווער אין אנהויב זיך צו אפגעוואוינען פון די עבודה זרות צו וואס מען איז צוגעוואוינט, אבער צום סוף איז עס זיס, דער מוח איז פריי, מען איז נישט צוגעבינדן צו א מענטשליכער גאט, ווייל דעם אמת'דיגן גאט קען יעדער געפינען ביי זיך אין הארץ, ווען אימער ער וויל. והייתם לי סגולה מכל העמים, כי לי כל הארץ. די אידן זענען די סגולה, זיי האבן באקומען די מתנה פון וויסן דעם סוד אז כי לי כל הארץ, דער באשעפער איז גרעניצלאז, איבעראל, אין די גאנצע בריאה. אפילו

דער טויש איז געווען גאר א ביטערער און א שווערער, ס'האט זיך פארלאנגט פולשטענדיגע טראסט אין גאט, נישט טראכטן איבער וואס מען וועט עסן אדער אנטון, נאר זיך ארויסלאזן אויף א שווערע וועג אין די וויסטעניש, האט זיך עס געלוינט כפלי כפליים. ווייל מיר האבן פארדינט פרייהייט.

עס איז שוין פארלאפן א דריי טויזנט יאר זינט יציאת מצרים. צייטן האבן זיך געטוישט, און די עבודה זרות האבן באקומען אנדערע נעמען. יעדער פילט אז מען איז משועבד צו דאס אדער צו יענץ. עס איז שווער צו טראכטן, שווער צו באפרייען דעם מוח און לאזן די מחשבות לויפן. די אלע שיעובדים און באגרעניצונגען, די אלע מניעות זענען קליינע עבודה זרה'לעך איינגעבויט אין הארץ. מען איז צוגעוואוינט אז אזוי דארף מען גיין, אזוי דארף מען עסן, אזוי דארף מען טראכטן, אזוי דארף מען וויסן. די גאנצע אידישע און גוי'אישע קולטור איז איין גרויסע עבודה זרה, איין גרויסע שעבוד וואס נעמט אוועק די אמת'ע פרייהייט.

דער זמן חירותינו איז אונז מגלה דעם סוד פון פרייהייט. מיר קענען זיין אין דעם זעלבן מצב אן אונזערע געברויכן, בארץ לא זרועה, און נאכאלס דארפן מיר נישט זיין משועבד. אפילו עסן, די גרעסטע און נענטסטע שיעבוד פון א מענטש, איז מען אויך מצמצם צו די מינימום באיכות. אביסל אומגעיורענע ברויט מיט ביטערע גרינצייג איז אונז גענוג. אבער דער דעת איז פריי, די מחשבות מעגן ארומוואנדערן, נישטא קיין אפהאלט, נישטא קיין גרעניצן. עס איז ליל שימורים, נישטא קיין פחד פון מזיקים, זיי האבן נישט קיין שליטה דארט אינעווייניג, טיף אין הארץ.

און מיינט נישט אז ס'איז גרינג. איינער וואס איז איינגעזינקען אין מגושם'דיגע עבודה זרות איז זייער שווער ארויסצוקריכן, מען שפירט ווי מען פארלירט

דעם גאנצן לעבנס קראפט. דו קענסט מיר דאס נישט אוועקנעמען, דאס איז דאך מיין חיות! אבער ווען מען פארשטייט אז ס'איז דא העכערס און טיפערס ווי עס זעט אויס אויבן אויף, ווען מען ווייסט אז ס'ערווארט אונז א גאלדענער זמן חירותינו, דעמאלט איז דער גאולה פיל אנדערש, ס'איז שווער, אבער זיס.

און ערשט דעמאלט, נאכדעם וואס מען איז געווען געבינדן אין קייטן פון די עבודה זרות און מ'האט זיך באפרייט דערפון, דעמאלט פארשטייט מען דער אומשאצבארע מעלה פון פרייהייט, כיתרון האור מן החושך. אויב איינער ווייסט נישט פון קיין טונקלקייט צו זאגן, פארשטייט ער נישט וואס ליכטיגקייט באדייט. דערפאר האט אויסגעפעלט דאס אריינלייגן די אידן אינ'ם כור הברזל, זיי זאלן קודם זיין איינגעזונקען אין די מ"ט שערי טומאה, און ערשט שפעטער, ווען זיי זעען זיך ארויס דערפון, דעמאלט האבן זיי געוואוסט צו שעצן די מתנה טובה פון רוחניות'דיגע פרייהייט וואס זיי האבן באקומען.

און דער פרייהייט וואס מיר האבן זוכה געווען אין פסח, דאס איז געווען די הכנה צו מתן תורה, ווען מיר זענען געווארן דער עם הספר. מיר האבן באקומען די געשריבענע תורה פון גאט אליין, די געטליכע ווערטער, און דאס איז געווען די השלמה צו פרייהייט. דאס געשריבן ווארט, די ארימע ביסל טינט, ענטהאלט אין זיך דער ענדגילטיגער חירות. מען דארף נישט קיינעמ'ס הסכמה, קיינעמ'ס הדרכה, מיר שפארן זיך איין מיט אונזערע געטליכע ספרים און מיר האבן דאס גאנצע וועלט פאר אונז. און פיל מער.

ווען דער דעת איז באפרייט, דער שכל איז אפן, קען מען זיך ערלויבן ארויצוקוקן פון די אייגענע דלת אמות, אוועק פון די צמצומים, ארויס ווי א פרייע פויגל פון איר שטייג וואס צוזינגט זיך אויף אלע טענער. ווען מען ווערט פאראייניגט מיט די העכערקייט פון די בריאה, מיט די אמת וואס ליגט אונטער אלע שיכטן

פון פאלשקייטן, דעמאלט ווערט דער הארץ מלא שמחה, מלא חירות, און פון זיך אליין זינגט זיך ארויס א שבח והודיה, אשר גאלנו וגאל את אבותינו, הוציאנו משעבוד לגאולה, ומאפילה לאור גדול.

לאמיר זיך פארשטעלן אזא בילד:

עס הערט זיך א קלאפ אויפ'ן כסא הכבוד, דער באשעפער דרייט זיך אויס, און טרעפט אן זיין אלטן חסיד, רבי אברהם. אה, ר' אברהם, וואס מאכסטו דארט אינ'ם גן עדן, פרעגט אים גאט מיט א ווארעמער שמייכל. אברהם ענטפערט מיט הכנעה, איך לויב און דאנק דיר, איך בין זיך מחיה יעדע רגע. איך לערן תורה צוזאמען מיט שם ועבר און מיט מיין זון יצחק, מיין אייניקל יעקב, און מיינע אור אייניקלעך, איינס קלוגער פונ'ם צווייטן. גראדע יהודה ער האט עפעס נישט זוכה געווען אריינצוקומען מיט אונז. אבער גאט, שרייט אברהם, וואס איז מיט מיינע אייניקלעך, זיי זענען נאך פארשמאכט אין מצרים!

גאט גיבט א קוק אויפ'ן קאלענדער. הממ. ס'איז נאך גאנץ ווייט פון די צוגעזאגטע פיר הונדערט יאר. אבער גאט, טענה'ט אברהם, אין די 200 יאר וואס זיי האבן יא געארבעט, איז דאס דאך געווען פיל שווערער ווי געווענליך, מ'האט זיי גע'הרג'עט, געפייניגט, געטריבן שפאס פון זיי, גארנישט קיין געווענליכע ארבעט. און אויסער דעם, שוין פון ווען איך האב געבוירן יצחק האב איך זיך ארומגעדרייט נע ונד בארץ לא לי, לייג דאס אויך צו צום חשבון.

גאט הער אויס, און ער זעט איין די גערעכטיגקייט פון אברהם'ס ווערטער. ער שיקט תיכף ארויס א מלאכ'ל, אזא בן תמליון (נישט דער ניק) און יענער גייט און זעצט זיך אריין אין פרעה'ס מוח, און הייבט אים אן פארדרייען א קאפ. ווען פרעה וויל זאגן ניין, צווינגט ער אים צו זאגן יא, ווען ער זאגט איך דארף גיין צום

נילוס, זאגט ער אנשטאט דעם, איך בין א גאט, איך קען זיך איינהאלטן. פרעה איז געווארן אזוי משוגע, אז ער האט אנגעהויבן שריען באנומענע קולות, טרייבט שוין ארויס די אידן!

נו, אז פרעה זאגט, האט מען באפרייט די אידן. זיי קענען נישט גלייבן וואס דא האט פאסירט, זיי רייבן זיך די אויגן. אבער די נוגשים שלאגן נישט מער, זיי זענען פריי. זיי הייבן זיך אויף און גייען אהיים. זיי קענען ענדליך לעבן א פרייע לעבן. זיי פלאנצן איין ווייץ אין זייערע אייגענע פעלדער, זיי בעטן צום אפגאט פון נילוס אז ער זאל קומען און פארפלייצן דעם טייך, דערנאך קומען זיי אהיים און זיי עסן צו די זעט. וחוזר חלילה, אזוי לעבן זיי זיך אפ זייער לעבן. די וואס האבן מזל און ווערן עשירים, זיי קענען זיך ערלויבן זיך צו קויפן א צימער'ל אין איינע פון די פיראמידן אויף נאכ'ן טויט. און אפילו צו פרעזערווירן זייערע גופים אין די מומיס. אזוי גייט אדורך א לאנגע צייט, און זיי ווערן גענצליך אויסגעמישט מיט די עגיפטישע באפעלקערונג, ס'איז שוין נישטא קיין שום חילוק צווישן זיי און די מצריים. שפעטער, ווען די אגיפטישע מלוכה איז צוזאמגעפאלן, זענען זיי פארשוואונדן געווארן צוזאמען מיט אלע מצריים, נישט איבערלאזנדיג קיין זכר פון זיך. קיינער האט אפילו נישט געוואוסט אז ס'האט אמאל עקזיסטירט א פאלק ישראל. עס וואלט נישט געווען קיין רמב"ם, קיין ראגאטשאווער, קיין איינשטיין, קיין חזון איש. אויב אונזערע זיידעס וואלטן איבערגעלעבט אלע מהומות אין מצרים אין די לעצטע דריי טויזנט יאר, וואלטן מיר, זייערע אייניקלעך, פראטעסטירט אין טחריר סקווער מיט א פענדל אין די האנט און געכאפט טרערן באמבעס פון די פאליציי.

אזוי וואלטן מיר אויסגעזען ווען דער באשעפער וואלט באפרייט די אידן און נישט געזאגט כי לי בני ישראל עבדים.

זֵכֶר לִיצִיאַת מִצְרָיִם:

געדענקן

און

פארגעסן

דורך: ברסלבער

געדענקן זאכן וואס מען האט אין די פאון. און דערנאך איז דא די געזעהן געהערט אדער געליינט "לאנג-טערמין געדענקן" דאס איז איז א געוואלדיגע מתנה וואס דער זאכן וואס מען חזר'ט איין און מען אייבערשטער האט אונז געשאנקן, וויל דאס געדענקן פאר א לענגערע דאס העלפט אונז מאכן החלטות אין צייט.

לעבן, דאס מאכט אז מיר זאלן קענען לעבן מיט אנדערע מענטשן און מיט ווען עס קומט צו פארגעסן, איז זיך אליין, מען איז אזוי צוגעוואוינט פארשטייט זיך די ערשטע חלק וואס דערצו אז מען כאפט נישט וואסערע ווערט די שנעלסטע פארגעסן, דאס מתנה דאס איז, ביז ווען מען זעהט איז נישט אזוי ווייט ווייל מען האט אן עלטערע איד וואס הייבט שוין אן עס פארגעסן, נאר ווייל מען האט נעבעך צו פארגעסן, און מען זעהט ווי עס קיינמאל נישט געדענקט, מען שווער דאס מאכט פאר אים און פאר האט עס קיינמאל נישט פרובירט צו אלע זיינע ארומיגע, דעמאלט כאפט סטארידשן אין מח, און די זעלבע די מען ווי שטארק מען דארף דאנקן צווייטע חלק, א זאך וואס מען וויל דעם אייבערשטן אויף די מתנה אז נישט געדענקן פאר צו לאנג, ווערט מען קען געדענקן.

אויך פארגעסן גאנץ שנעל, ווייל עס איז קיינמאל נישט אריינגעגאנגען אין די טיפע קעמערלעך פונעם מח. דאס געדענקן ווערט איינגעטיילט אין דריי חלקים.

ווען מען קומט ארויס פון שוהל דאס ערשטע איז ווען מען זעהט נאך שחרית און מען קען זיך נישט דערמאנען וואו מען האט געלייגט אדער מען הערט א זאך אן די קאר, און מען רעגט זיך אויף זיך צופיל אריינטראכטן, ווערט דאס אליין "פארוואס דארף איך אלעמאל אריינגעפיקטשערט אין מח. די פארגעסן?!" דאס איז נישט ווייל מען צווייטע איז די "קורצע-טערמין האט פארגעסן, נאר ווייל מען האט געדענקן" ווי למשל ווען מען וויל לכתחילה נישט צוגעלייגט קאפ צו געדענקן א טעלעפאן נומער פאר געדענקן וואו מען האט עס געלייגט. איין מינוט ביז מען לייגט עס אריין

ווען מען פרעגט איינעם וואס האט דער בעל-דרשן ארויסגעברענגט ביי זיין דרשה, און מען קען זיך נישט דערמאנען, מוז נישט זיין ווייל מען האט פארגעסן, נאר עס איז גאנץ מעגליך אז דער בעל-דרשן האט בכלל נישט גערעדט אן אינטערעסאנטע נושא, אזוי אז עס איז בכלל נישט אריין קאפ וואס ער האט געזאגט.

אמאל, פאר עס איז געווען סעלפאונס (ווער געדענקט?), האט מען אסאך מער געדענקט טעלעפאן נומערן, פשוט ווייל מען האט עס מער אריינגעלייגט אין מח, און מען האט עס געוואלט געדענקן, משא"כ היינט ווען מען האט סעלפאונס געדענקט מען שוין כמעט נישט קיין נומערן, (אויסער די וואס מען האט שוין געקענט פאר מען האט געהאט דעם סעלפאן), ווייל מען לייגט עס פשוט נישט אריין מח, עס ליגט דאך שוין אין די קאנטאקטס.

אבער דערנאך קומט די ריכטיגע אפטייטש פון פארגעסן, דאס זענען זאכן וואס זענען שוין יא געליגן אין די טיפע קעמערלעך, מען האט עס גוט גע'חזר'ט און געדענקט, און דאס קען מען אויך פארגעסן, איינער מער איינער ווייניגער, אבער יעדער איז געשלאגן מיט שכחה, דורשי רשומות זאגן ש'כן ח'ובת כ'ל ה'יצורים איז די ראשי תיבות "שכחה", דאס אפעקטירט יעדן איינעם פון גרויס ביז קליין.

אבער ווען מען פארגעסט עפעס איז לאו דוקא אז עס איז אינגאנצן אויסגעמעקט געווארן פונעם זכרון, נאר עס איז איבערגעדעקט געווארן מיט פרישע נייע אינפארמאציע, און דער אייבערשטער האט אזוי געמאכט אז די נייע אינפארמאציע דעקט איבער די אלטע און מען

געדענקט מער די פרישע, און דאס איז פשוט א גרויסע טובה, אז מען דארף נישט געדענקן אלטע זאכן וואס זענען שוין מער נישט נוגע, מען געדענקט נאר די זאכן וואס מען דארף האבן אויף יעצט.

און צומאל ווען מען זעהט אדער מען הערט א געוויסע זאך וואס האט עפעס א קשר מיט די אלטע זאך וואס מען האט שוין לאנג פארגעסן, וועט יענע זאך ארויף שווימען אויפן אויבערפלאך און מען וועט זיך עס דערמאנען, און בכלל קען מען זיך צומאל דערמאנען גאר אלטע זאכן וואס מען האט שוין לאנג פארגעסן, דאס ווייזט אז קיין שום זאך ווערט נישט אויסגעמעקט פון די זכרון-מעמארי, דער מח האט פלאץ פאר אינפארמעישאן בלי גבול, נאר אלטע זאכן ווערן געסטארעדשט ערגעץ אין די בעק, און עס קען ווערן צומאל ארויס געשלעפט לעת הצורך.

רבי נחמן ברסלבער זאגט (שיחות הר"ן כו) אז ביי די וועלט איז "שכחה" א חסרון, מען רעגט זיך אז מען פארגעסט, אבער ער האלט אז שכחה האט א געוואלדיגע מעלה, אן דעם וואלט א מענטש נישט געקענט אנגיין אין לעבן, עס וואלט אים שטענדיג ארויפגעקומען שלעכטע קאשמארן פון די פארגאנגענהייט, קומט אויס אז דאס איז א גרויסע טובה אז מען פארגעסט, און נאר אזוי קען מען ווייטער ממשיך זיין מיטן לעבן. גזירה על המת שתשתכח מן הלב, און די זעלבע מיט אנדערע צרות ווערט פארגעסן מיט די צייט, און דאס איז א גרויסע טובה.

און ער איז ממשיך אז די זעלבע איז ברוחניות, עס איז אויך א טובה ווען מען פארגעסט אלטע זאכן, ווייל ווען א מענטש וואלט געדענקט אלע זיינע עבירות וואס ער האט געטוהן וואלט

ער געווען אינגאנצן צובראכן און ער וואלט נישט געקענט גארנישט טוהן אין עבודת ה'. פונקט דעמאלט ווען א מענטש וויל זיך זעצן לערנען אדער זיך שטעלן דאווענען, קומט דער יצר הרע און דערמאנט אים זיינע עבירות וואס ער האט געטוהן, און דער מענטש מיינט נאך אז דאס איז א גוטע זאך, מען דארף זיין צובראכן אז מען האט געזינדיגט, אבער דער אמת איז אז דאס איז נאר מעשה יצר מיטן ציהל צו צוברעכן דעם מענטש, "איך האב דאך נעכטן געטוהן דאס און דאס, ווי אזוי קען איך נאך יעצט דאווענען?", און כל שכן ווען מען וואלט געדענקט אלעס וואס מען האט אפגעטוהן מיום הוולדו ועד עתה וואלט מען דאך זיכער נישט געקענט אנגיין, און דערפאר דארף מען שטענדיג פארגעסן אלע דורכפעלער וואס מען האט געהאט, און מאכן אייביג א נייע התחלה, אריבערמישן דאס בלעטל און אנהייבן פון דאסניי, נאר אזוי קען מען מצליח זיין.

און אפילו פארגעסן דאס לערנען איז אויך א טובה. אזוי שטייט אין מדרש (קהלת רבה א, יג) אז דערפאר האט דער אייבערשטער געמאכט אז מען זאל פארגעסן דאס לערנען, ווייל אויב נישט וואלט מען געגעבן א לערן אפ די גאנצע תורה אין צוויי דריי יאר, און מער וואלט מען נישט געלערנט, אבער אזוי אז מען פארגעסט דארף מען אייביג לערנען נאכאמאל און נאכאמאל. אין אן אנדערע מדרש (יט, כ) איז דא משל צו איינעם וואס האט געדונגען ארבעטערס אז זיי זאלן אים אנפיהלן א פאס מיט וואסער, און ער וועט זיי צאלן אויף די שעה ביז עס ווערט אנגעפיהלט, אינמיטן גיסן האבן די ארבעטערס באמערקט אז דער פאס איז געלעכערט און די גאנצע וואסער רינט ארויס, האבן א חלק ארבעטערס אויפגעהערט צו גיסן זאגענדיג "וואס האבן מיר צו

גיסן, אז עס רינט ממילא ארויס?" אבער איין חכם האט געזאגט "וואס שטערט מיר אז עס גיסט ארויס, איך באקום סיי ווי באצאלט פאר יעדע שעה וואס איך גיס אריין וואסער", און די זעלבע איז ביים אייבערשטן וואס האט געהייסן צו אנפילן דעם קאפ מיט תורה, אבער ער האט אויך געמאכט לעכער ווי די תורה רינט ארויס, און דער חכם זאגט "וואס שטערט עס מיר? איך באקום שכר פאר יעדע ווארט תורה וואס איך לערן". און לעתיד לבוא וועט מען דערמאנען פארן מענטש אלעס וואס ער האט געלערנט.

על כל פנים, "פארגעסן" איז נישט אזא שלעכטע זאך, עס קומט צוניץ צו פארגעסן שלעכטע קאשמארן, מאנכע זאגן אז דאס איז די סיבה פארוואס מענטשן פארגעסן א פשוט אפוינמענט, דענטיסט ווייל אפילו עס איז זייער וויכטיג, אבער דאס ברענגט ארויף א נישט בא'טעמ'טע זכרון, קיינער האט נישט ליב צו זיצן אויפן דענטיסט בענקל, נאר מען האט נישט קיין ברירה, און דערפאר קומט עס נישט ארויף אין זכרון.

און דאס וואס מען האט שלעכטע זכרונות פון א טראומא א.ד.ג. וואס מען איז דורך געגאנגען, דאס איז ווייל די זאך האט גאר שטארק מעורר געווען די הרגשים פונעם מענטש, און דערפאר האלט מען עס אין איין איבערטראכטן, און "אז מען חזר'ט געדענקט מען", מען טראכט עס איבער אזויפיל מאל ביז עס ווערט אריינגעקריצט אין זכרון. מען קען זיך טאקע נישט אויסלערנען צו פארגעסן, אבער ווי ווייניגער מען טראכט איבער א שלעכטע זאך וואס עס איז געשעהן, ענדערש מישט מען איבער דאס בלעטל און מען גייט ווייטער, אלץ ווייניגער וועט עס

צוריק ארויף קומען אין די שפעטערע יארן. אן עצה צו דעם איז זיך אריינצולייגן דעם מח אין אנדערע זאכן, אין אינטערעסאנטע זאכן וואס אינטערעסירן מער, אזוי פארגעסט מען פון די צרות. אדער זאגן געוויסע אז ווען מען שרייבט אראפ די שווערע זכרונות אויף א פאפיר, דעמאלט דרוקט עס שוין נישט אזוי שטארק אויפן מח.

און דאס קומט אויך צוניץ ביים לערנען מיט קינדער, ביים מחנך זיין קינדער. א זאך וואס דער קינד האט זיך אויסגעלערנט מיט שלעק און מיט פחדים, אפילו יעצט וועט ער עס טוהן ווייל ער האט נישט קיין אנדערע ברירה, אבער ער וועט עס שנעלער פארגעסן ווי א זאך וואס ער האט זיך אויסגעלערנט פרייליכערהייט, און די זעלבע איז ביים לערנען מיטן קינד תורה, א שטיקל גמרא אדער חומש וואס איז אריינגעצווינגען געווארן מיט פעטש, וועט מען אסאך שנעלער פארגעסן ווי א שטיקל וואס מען האט געלערנט מיט געשמאק, מיט א שיינע מעשה אדער משל צו די זייט.

אין חיי מוהר"ן (תלב) שטייט א מעשה אז איד האט געברענגט זיין בר מצוה בחור צו רבי נחמן מברסלב אויף שבת, און ער האט א גאנצע וועג אסאך גע'חזר'ט מיטן בחור ווי אזוי מען מאכט קידוש שבת צופרי, ער האט נישט געוואלט האבן קיין בושות דארט אין שוהל, ער האט גע'חזר'ט מיט אים איינמאל און נאכאמאל, אבער למעשה ווען עס איז געקומען צום קידוש, און דער אינגל האט אנגעהויבן זאגן, איז ער געווארן אינגאנצן צומישט און ער האט נישט געקענט זאגן ווייטער, האט רבי נחמן געזאגט פארן טאטן "האסט מסתמא אסאך געמוטשעט דאס קינד און גע'חזר'ט מיט אים צו זאגן קידוש מיט גרויס פרעשור, און דערפאר געדענקט ער עס נישט. ווען דו וואלסט עס געלערנט מיט אים אויף א לייכטע אופן עטליכע מאל, וואלט ער עס בעסער געדענקט".

און ער איז אריין אין א שמועס אז דאס איז זייער א וויכטיגע זאך פאר מלמדים און מחנכים אז מען דארף לערנען מיט קינדער אויף א לייכטע

וועג אן קיין פרעשור, און אזוי וועלן די קינדער קענען אסאך בעסער די לימודים, משא"כ ווען מען לערנט ווייל מען האט מורא און מיט די פרעשור אז מען דארף געדענקן, וועט מען עס שנעלער פארגעסן. ער האט געזאגט א ווערטל אז ווען מען לערנט מיטן קינד חומש מיט טייטש, און מען שרייט אן דאס קינד "געדענק שוין! געדענק שוין!" און נאכדעם ווען מען וועט איבערפרעגן דאס קינד, "וואס טייטש די ווארט?" וועט ער ענטפערן אז עס טייטש "געדענק שוין!"...

און צום שלוס לאמיר דערמאנען וואס דער רבי אין חדר פלעגט זאגן "האסט פארגעסן די דברים חומש? און צו עסן פרישטאג האסטו אויך פארגעסן?!" (דא קומט א פראסק), ווייל א זאך וואס מען פיהלט אז פעלט אויס צום לעבן דאס פארגעסט מען נישט. און דאס זאגט דוד המלך אין תהלים "לעולם לא אשכח פקודיך", פארוואס? "כי בם חייתנו" – ווייל דאס איז מיין לעבן!

וּרְחַץ

נוֹטְלִין אֶת הַיָדַיִם וְאֵין מְבָרְכִין ״עַל נְטִילַת יָדַיִם״.

כַּרְפַּס

טוֹבְלִין כַּרְפַּס פָּחוֹת מִכְּזַיִת בְּמֵי מֶלַח, וּמְבָרְכִין:

בָּרוּ אַתָּה יְיָ אֱהֵינוּ מֶלֶ הָעוֹלָם, בּוֹרֵא פְּרִי הָאֲדָמָה.

יַחַץ

בַּעַל הַבַּיִת יִבְצַע אֶת הַמַּצָּה הָאֶמְצָעִית לִשְׁתַּיִם וּמַצְפִּין אֶת הַחֵצִי הַגָדוֹל לַאֲפִיקוֹמָן.

מַגִּיד

מְגַלֶּה אֶת הַמַּצּוֹת, מַגְבִּיהַ אֶת הַקְּעָרָה וְאוֹמֵר בְּקוֹל רָם:

הָא לַחְמָא עַנְיָא דִי אֲכָלוּ אַבְהָתָנָא בְּאַרְעָא דְמִצְרָיִם. כָּל דִכְפִין יֵיתֵי וְיֵיכֹל, כָּל דִצְרִי יֵיתֵי וְיִפְסַח. הָשַׁתָּא הָכָא, לְשָׁנָה הַבָּאָה בְּאַרְעָא דְיִשְׂרָאֵל. הָשַׁתָּא עַבְדֵי, לְשָׁנָה הַבָּאָה בְּנֵי חוֹרִין.

מֵסִיר הַקְּעָרָה מֵעַל הַשֻּׁלְחָן, מוֹזְגִין כוֹס שֵׁנִי וְכַאן הַבֵּן אוֹ אֶחָד מִן הַמְסֻבִּים שׁוֹאֵל:

מַה נִּשְּׁתַּנָה הַלַּיְלָה הַזֶּה מִכָּל הַלֵּילוֹת?

שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין חָמֵץ וּמַצָּה, הַלַּיְלָה הַזֶּה - כֻּלּוֹ מַצָּה!

שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין שְׁאָר יְרָקוֹת, - הַלַּיְלָה הַזֶּה מָרוֹר!

שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אֵין אָנוּ מַטְבִּילִין אֲפִילוּ פַּעַם אֶחָת, - הַלַּיְלָה הַזֶּה שְׁתֵּי פְעָמִים!

שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין בֵּין יוֹשְׁבִין וּבֵין מְסֻבִּין, - הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלָּנוּ מְסֻבִּין!

מַה נִּשְּׁתַּנָה

מֵנִיחַ אֶת הַקְּעָרָה עַל הַשֻּׁלְחָן. הַמַצוֹת תִּהְיֶינָה מְגֻלּוֹת בִּשְׁעַת אֲמִירַת הַהַגָּדָה.

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

עֲבָדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם, וַיּוֹצִיאֵנוּ יְיָ אֱהֵינוּ מִשָּׁם בְּיָד חֲזָקָה וּבִזְרוֹע ַ נְטוּיָה. וְאִלּוּ א הוֹצִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּ הוּא אֶת אֲבוֹתֵינוּ מִמִּצְרָיִם, הֲרֵי אָנוּ וּבָנֵינוּ וּבְנֵי בָנֵינוּ מְשֻׁעְבָּדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם. וַאֲפִילוּ כֻּלָּנוּ חֲכָמִים,

וַאֲפִילוּ כֻּלָּנוּ חֲכָמִים:

פ א ר ו ו א ס זענען אידן אזוי קלוג?

דורך: יידל

א תורה'דיגן לעבנסשטייגער, און דאך האבן זיי עס איז א דבר ידוע אז אשכנז'ישע אידן זענען

דעם אשכנז'ישן מוח.

אבנארמאל קלוג. ניין, נישט יעדער, אבער עס איז

א קלאר אז אשכנז'ישע אידן האבן אן עווערעדזש אין דעצעמבער 2012 האט האנק פעליסער (א פון העכער איי-קיוס ווי אין אלגעמיין. פון וואס טרענסהומאניסט) ארויסגעגעבן א בוך מיטן קומט עס?

נאמען "פארוואס איז די איי-קיו פון אשכנז'ישע

אידן אזוי הויך?" ווי ער גיט אן פארשידענע כ'בין זיכער אז יעדער איז באקאנט מיט די

טעאריעס פארוואס אידן זענען אזוי קלוג. אלץ תירוץ וואס מ'הערט פון קינדווייז אן אז די

טרעסהומאניסט איז פעליסער'ס ציל מיטן סיבה איז וויבאלד תורה מאכט קלוג. אבער

בוך אויסצולערנען מענטשן טעכניקן וויאזוי די תירוץ איז זייער א שוואכע תירוץ. ערשטנס,

צו העכערן די אייגענע איי-קיו און וויאזוי צו פארוואס זענען די ספרדים נישט אזוי קלוג ווי

אויפצוען קלוגערע קינדער. אבער פאר מיך איז די אשכנזים? האבן זיי דען געלערנט ווייניגער

אינטערעסאנט די טעאריעס וואס ער גיט אן. תורה במשך די דורות? צווייטנס, די מציאות אז

פעליסער האט ארויפגעלייגט אויפן אינטערנעט אז די אשכנזישע חכמה באווייזט זיך אויך ביי

די חלקים פון זיין בוך וועלכע באציען זיך דירעקט מענטשן וואס זענען שוין דורות אפגעריסן פון

צו די סיבה פארוואס אידן

זענען אזוי קלוג, אבער אן די

פוטנאוטס און רעפערענצן.

איך האב זיך גענומען די

(אין איבערצושרייבן מי

פרייע איבערזעצונג) וואס

ער זאגט ווייל איך גלייב

אז דאס קען זיין העכסט

אגב, אינטערעסאנט.

אזעלכע סארט שטודיעס

און פארשונגען זענען אפט

קאנטראווערסיאל און ווערן

באשולדיגט אין ראסיזם.

יא, אשכנזים זענען טאקע

קלוגער!

צום ערשט, טוט פעליסער

איבערגיין די עווידענס אז

טאקע זענען אשכנזים

אזוי קלוג ווי מ'מאכט זיי.

אבער קודם, ווער זענען

דאס אשכנזים? אשכנזים

זענען אפשטאמיגע פון אידן

וועלכע האבן געוואוינט

במשך די מיטל-אלטער יארן

אין מזרח אייראפע. אריגינעל

זענען די אידן געקומען פון

ארץ ישראל, כמובן. די שאלה

איז ווען האט זיך אנגעהויבן

אין יישוב אידישע די

אייראפע? ד.נ.א. ריסוירטש

דורך די אלבערט איינשטיין

מעדעצין פון קאלעדזש

והעמידן על עשרים

הוספה דורך: געפילטע פיש

יעצט צום שאלה פון "פארוואס?" וואס מאכט אונז אזוי קלוג? האט ער צאמגעשטעלט א ליסטע פון 20 מעגליכע סיבות, 8 דערפון זענען פון זיין ארגינעלע ארטיקל, ס'איבעריגע איז פון וואס מענטשען האבן ארייגעשיקט.

איך וועל שרייבן די צוואנציג סיבות בקיצור, אפאר האט שוין די עולם דא ארומגערעדט, און איך בין זיכער אז יידל און די אנדערע חכמים דא וועלן קענען צולייגן זאלץ און שווארצע פעפער.

1) בבלישע יודזשעניקס מסביר שוין האט יידל געווען אנהויב אשכול, אז די אינטעלעקטואלע און רייכע זענען פארטריבן געווארן קיין בבל, און די ארעמע פויערן זענען געבליבן אין א"י און פארמישט געווארן מיט די שכנים.

2) עם הספר כנ"ל

3) געזונטע היגיענע און דיעטע האט יידל געמסביר'ט דא.

4) אותיות מחכימות איז ענליך צו נומבער 2,

האט געוויזן אז די אשכנזישע

צווייגל האט זיך אפגעטיילט

פון אנדערע אידישע גרופעס

פאר בערך 500,2 יאר צוריק,

און אז 40% פון אלע אשכנזישע

אידן זענען אפשטאמיגע פון די

זעלבע 4 פרויען. בערך 80%

פון אידן היינט צו טאגס זענען

אשכנזים, די איבעריגע 20%

זענען בעיקר ספרדים.

אלע פארשער וועלכע האבן

האבן אשכנזים שטודירט

אנגעמערקט אז זיי געפונען

זיך ביים שפיץ פונעם איי-קיו

טשארט. דער פסיכאלאג און

קאגניטיוו סייענטיסט סטיווען

פינקער האט געשריבן אז

"[אידן'ס] עווערעדזש איי-קיו

מעסט זיך ביי 108 - 115".

קאנטראווערסיאלער דער

אינטעליגענץ פארשער און

פסיכאלאג ריטשארד לין, זאגט

אז עס איז די עווערעדזש שטייט

ביי 107.5. הענרי הארפענדינג,

דזשעסאן הארדי און גרעגארי

קאטשרען, דריי פארשער פון

די יוטא אוניווערזיטעט וועלכע

האבן צוזאמען געשריבן א

פארש פאפיר מיטן קעפל

"נאטורליכער היסטאריע פון

אינטעליגענץ", אשכנזישע

שרייבן אז אשכנזים האבן אן

עווערדעזש איי קיו פון 112-

פאליטישער דער 115.

סייענטיסט טשארלס מורעי

לייגט דעם עווערעדזש ביי

אויב מיר וועלן אננעמען די

נומער 115 פאר די אידישע

דאן עווערעדזש, איי-קיו

שטייען מיר מיט 8 פונקטן

העכער ווי די צווייט קלוגסטע

עטנישע גרופע אין די וועלט:

אזיאנער, צפון-מזרח די

וועמענס עווערעדזש איי-

קיו איז 107, און מיר זענען

40% העכער ווי די גלאבאלע

איי קיו עווערעדזש, וועלכע

שטייט ביי 79.1 לויט דעם

אויבנדערמאנטן ריטשארד לין

און פאליטישער סייענטיסט

טאטו וואנהאנעןאין זייער

בוך "איי קיו און גלאבאלער

אומגלייך"

מען דארף אין באטראכט

נעמען נאך אן אינטערעסאנטן

פאקט. אן איי קיו טעסט האט

אפאר חלקים. אידן זענען

בכלל נישט אויסגעשארפט

אין אלע חלקים. לדוגמא

אין די חלק וואס רופט זיך

"וויזשועל-ספעשל" איי קיו,

זענען אידן נישט מער ווי 98

אין עווערעדזש. די הויעכע

עווערעדזש נעמט זיך פון די

ברענגט ער פון הרב ד"ר ירמי' אונטערמאן אז ס'דא א חיוב ביי אידן צו לערנען תורה מיט די קינדער, ממילא זענען אידישע קינדער געווען מער ליטעראט ווי די גוים. וואס ביי די גוים פאר צוויי דריי טויזענט יאר צוריק איז געווען א אומדערהערטע זאך אז א גאנצע באפעלקערונג זאל זיין קענען ליינען און שרייבן. ווי אויך דאס אויסהאלטן א איידעם וואס לערענט האט געמיינט אז ס'האט זיך זייער געלוינט צו זיין געלערענט, דאס איז געווען די העכסטע שטרעבונג, בשעת ביים גוי איז געווען אנדערע שטרעבונגען.

5) תקנת ר׳ יהושע בן גמלא זייט אריבער צוויי טויזענט יאר צוריק איז פאראן א חיוב פאר יעדע אידישע פאטער, צו לייגן זיין קינד אין א חינוך אינסטאטוציע. ביז הונדערט יאר דערנאך איז געווען ביי אידן א יוניווערסאלע חינוך וואס האט אויסגעלערענט אינגלעך צו לייענען, שרייבן, און ציילן. די ערשטע פאלק אין היסטאריע וואס האט עס באוויזן. ער זאגט אז די פינאנציעלע קאסטן פון אויסהאלטן א קינד אין חדר האט געמאכט אז ארעמע פארמער וואס האבן עס נישט געקענט עווענטואל זענען עפפארדן אוועקגעפאלן צו קריסטנום, און די אידישע פאפולאציע איז אראפ פון פיר און אהאלב מיליאן צו 1.2 מיליאן.

ממילא איז אויסגעקומען אז בעיקר זענען די רייכע און קלוגע זענען געבליבן אידן, און די

גאר הויעכע איי קיו וואס

אידן האבן אין די חלק וואס

רופט זיך "ווערבל" איי קיו,

וועלכע מעסט די יכולת

פון סברא, פארשטיין און

אויפכאפן מושגים, זכרון און

מאטעמיטשע יכולת'ן. א 1958

שטודיע פון ישיבה בחורים

האט געוויזן אז זיי פארמאגן

אן עווערעדזש "ווערבל" איי

קיו פון 125.6!

עס איז אויך אינטערעסאנט

צו קוקן אויף די פראצענט

פון הויעכע איי קיו ביי

אידן ווערסוס די פראצענט

פון הויעכע איי קיו אין די

אלגעמיינע פאפולאציע. אין

אן אלגעמיינע פאפולאציע

ווי די עווערעדזש איי קיו איז

100, ווערט די פראצענט פון

נידעריגע, עווערעדזש און

הויעכע איי קיוס צעטיילט ווי

פאלגנד (נוצענדיג די מעטאדע

פון א בעל קוארוו):

2.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט אן איי-קיו אונטער

12.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט אן איי קיו צווישן

71 און 85

35% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו צווישן

86 און 100

35% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו צווישן

101 און 115

12.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו צווישן

116 און 130

2.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו העכער

ווי 130

אויב מיר וועלן נוצן די זעלבע

מעטאדע פאר אשכנזים וועלן

מיר טרעפן די פאלגענדע

רעזולטאטן:

2.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט אן איי-קיו אונטער

12.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט אן איי קיו צווישן

88 און 102

35% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו צווישן

103 און 117

35% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו צווישן

ארעמע און נידעריגע IQ זענען אוועקגעפאלן.

איין פראבלעם וואס איך האב מיט דעם איז אז א חלק פון די תקנה איז געווען אז שכ"ל איז א קהלישע עקספענס, און די רייכע האבן געצאלט פאר די ארעמע. אבער קען זיין אז דאס איז אלעס פיין און וואויל אין די שטעט, אבער אין די ארעמע דערפער איז נישט געווען ווער ס'זאל אויסהאלטן, און אפילו אויב יא איז די קוואליטעט פון די חינוך געווען סובסטאנציאל שוואכער.

6) שטאטישע לעבן ביז פאר צוויי טויזענט יאר זענען מייסטענס אידן געווען פארמער, ארץ ישראל איז געווען א לאנד פון אגריקולטור, און אכציג-ניינציג פראצענט אידן האבן געטוהן פעלד ארבייט. א טויזענט יאר שפעטער זענען קוים צען צוואנציג פראצענט געבליבן פארמער, דאס איז טיילווייז א רעזולטאט פון תקנת ר' יהושע בן גמלא, ווייל איינמאל א קינד שפראך, מאטעמאטיק, קען לייענען שרייבן, האט מען נישט פארשווענדעט זיינע כשרונות אויף פעלד ארבייט, נאר געגאנגען אין די שטעט טרעפן ארבעט אין מעקלעריי, האנדל, און פינאנץ.

דאס וואוינען אין א שטאט העכערט די IQ פון א מענטש, א 2006 שטודיע ווייזט א 19.4 ציווישן חילוק פראצענטיגע דערפישע און שטאטישע גריכענלאנד אין סטודענטן, האט א צווייטע שטודיע אין 1970 געטראפן א צען ביז דרייצן

118 און 132

12.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו צווישן

133 און 148

2.5% פון די פאפולאציע

פארמאגט איין איי-קיו העכער

ווי 148

אשכנזישע אידן זענען בלויז

א פיצינקע טייל פון די 7

ביליאן מענטשן וואס לעבן

אויף די וועלט. מיר זענען

בלויז 0.25% פון די וועלט'ס

פאפולאציע. דאך אבער ווערן

אידן אווער-רעפרעזענטירט

(דאס הייסט עס איז דא פיל

מער פראצענטווייז) סיי וואו

ס'פארלאנגט זיך הויעכע איי-

קיו און חכמה. לדוגמא, אויב

קוקט מען אויף סטודענטן

אין אייווי ליג אוניווערזיטעטן

די פון זענען (דאס

העכסט-פרעסטיזשפולע

אוניווערזיטעטן אין די וועלט)

טרעפט מען א ריזיגע פראצענט

אידן, נישט אין פראפארציע

צי די פראצענט אידן אין די

וועלט. 30% פון סטודענטן

אין יעיל אוניווערזיטעט זענען

אידן; 27% פון הארווארד

סטודענטן זענען אידן; 23%

פון בראון אוניווערזיטעט זענען

אידן; 32% פון קאלאמביע

סטודענטן זענען אידן און

פענסילוועניע פון 31%

אוניווערזיטעט זענען אידן.

אויבנדערמאנטער דער

טשארלס מורעי ברענגט א

1954 סורוועי פון ניו יארק

פובליק שולע קינדער מיט אן

איי-קיו פון העכער 170. בלויז

28 קינדער זענען געווען אין די

קאטאגאריע. 24 פון זיי זענען

געווען אשכנזישע אידן!

עס איז באקאנט מארק

טוועין'ס אבזערוואציע איבער

אידן'ס חכמה, ומשום חיבוב

הדברים אביאם בלשונו:

מארק טוועין, אין באצוג צו

אידן האט געשריבן:

are peculiarly [The Jews

and conspicuously the

s’world intellectual

aristocracy [Jewish]

contributions to the

s list of great names’world

,art ,science ,in literature

,medicine ,nancefi ,music

and abstruse learning are

way out of proportion

to the weakness of his

He has made .numbers

פראצענטיקע חילוק, אנדערע שטודיעס ווייזן אביסל קלענערע חילוקים, אבער א חילוק איז זיכער דא, און יידן זענען פון די לענגסטע אנגייענדע פעלקער וואס דורכאויס זייטן חורבן וואוינען זיי בעיקר אין שטעט.

7) שפראך און מחשבה דר. סעם ליהמאן-ווילציג, א פאליטישע סייענס פראפעסאר אין ארץ ישראל האט עם געשריבן, אז די געבוי פונעם תלמוד, די דיאלעקט ציווישן שואל און משיב, הוא אמינא און מסקנא, לערענט אויס א מענטש א וועג פון טראכטן, זען אלע צדדים אין א נושא, נישט אננעמען גארנישט בלינדערהייט, נאר פרעגן שאלות אויף אלעם, אפילו א פסוק, א תנא, אדער די אייגענע שיטה. דר. סענפארד אראנאף, סייענס פראפעסאר אין ריידער יוניווערסיטעט האט עם אויך געשריבן ענליכס.

8) פארהייראטע רבנים א גרויסע חילוק ציוושן די קאטוילישע גלחים און להבדיל די אידישע רבנים איז, אז די גלחים ברענגען נישט קיין קינדער אויפן וועלט. דאס מיינט אז לעגאויס די היסטאריע, בשעת די קלוגסטע ביי די גוים, די געלערענטע און גלחים האבן אפגעהאקט זייער גענעלאגיע, האבן די אידישע אינטעלעקטואלן געהאט אסאך קינדער, מיט גרויסע פאמיליעס.

9) בת תלמיד חכם תנו רבנן לעולם ימכור אדם כל מה שיש לו וישא בת תלמיד חכם לא מצא בת תלמיד חכם ישא בת

ght in thisfi a marvelous

and has done it world

with his hands tied behind

.him

עס איז טאקע שוין איבער

הונדערט יאר זינט טוועין האט

דאס געשריבן, אבער זיינע

ווערטער זענען נאך אלץ קאי

וקיימא.

די ערשטע פלאץ צו קוקן פאר

אידישע באשטייערונגען צו

ליטעארטור און סייענס איז די

נאבל פרייז. כ'גלייב אז יעדער

וואס ליינט די ווערטער האט

שוין אמאל געהערט אז אידן

באקומען אן אבנארמאלען

פראצענט פון נאבל פרייזעס,

אבער ס'איז אלץ כדאי

איבערצוגיין די דעטאלן. זינט

1950, האבן אשכנזישע אידן

באקומען 29% פון נאבל

פרייזעס, כאשטיג ווי ערווענט

זענען זיי ווייניגער ווי 1% פון

די פאפולאציע. אויב האט

איינער געמיינט אז אשכנזישע

איי קיו ווערט שוואכער, דארף

מען נישט מער ווי קוקן אויף

די 21סטע יאר-הונדערט.

זייט 2000 האבן אשכנזישע

אידן באקומן 32% פון נאבל

פרייזעס. אין 2011 זענען 5

פון 13 נאבל פרייז געוואונער

געווען אידן - דאס איז 38.5%!

אין אונגארן אין די 1930

יארן: אשכנזים זענען געווען

6% פון די באפעלקערונג,

אבער זיי זענען געווען 55.7%

49.2% דאקטוירים, פון

30.4% אדוואקאטן, פון

פון ענדזשינירן, און 59.4%

פון באנק אפיצירן. ענליכע

סטאטיסטיקס זענען דא פון

די פוילן און דייטשלאנד אין די

זעלבע יארן.

אויבנדערמאנטער דער

טשארלס מורעי שרייבט אין

זיין בוך "אידישער דזשעני"

שרייבט אז אידן זענען איבער-

אלע אין רעפרעזענטירט

פעלדער פון וויסנשאפט. עס

איז צום ערווארטן אז אידן

וואלטן ווען געדארפט האבן

א קליינע רעפרעזענטאציע

קליינע זייער צוליב

פאפולאציע, דערווייל זענען זיי

רעפרעזענטירט 5 מאל מער

ווי ערווארטעט אין ביאלאגיע,

6 מאל מער אין כעמיע, 9 מאל

מער אין פיזיקס, 4 מאל מער

אין ליטעראטור, 5 מאל מער

אין מוזיק, 5 מאל מער אין

וויזשועל ארטס, 12 מאל מער

אין מאטעמאטיקס און 14.2

מאל מער אין פילאזאפיע.

גדולי הדור לא מצא בת גדולי הדור ישא בת ראשי כנסיות לא מצא בת ראשי כנסיות ישא בת גבאי צדקה לא מצא בת גבאי צדקה ישא בת מלמדי תינוקות ולא ישא בת עמי הארץ מפני שהן שקץ ונשותיהן שרץ ועל בנותיהן הוא אומר (דברים כז, כא) ארור שוכב עם כל בהמה תניא ר' אומר עם הארץ אסור לאכול בשר (בהמה) שנאמר (ויקרא יא, מו) זאת תורת הבהמה והעוף כל העוסק בתורה מותר לאכול בשר בהמה ועוף וכל שאינו עוסק בתורה אסור לאכול בשר בהמה ועוף: (פסחים מ"ט ע"ב)

גמרות אזוי ווי דעם זאגן אן דעם איד אז ער זאל שטרעבן צו טרעפן א פרוי א טאכטער פון א געלערענטע מאן, דאס איז די גרעסטע און חשוב'סטע זאך ביים זוכן א פאסיגע ווייב. און פארשטייט זיך די זעלבע פארקערט, יעדע ערליכע איד האט געוועלט א בחור א תלמיד חכם פאר אן איידעם. בשעת ביי די גוים האט מען פראבירט חתונה צו האבן העכער אינעם סאציאלן לייטער, אריסטראקאטישע בלויע בלוט, אדער מלחמה העלדן, האט מען ביי אידן געזוכט די קלוגע. בשעת א קלוגע ארעמע בחור איז ביים גוי שווער געגאנגען, איז ביים איד אנגעקומען צו ווערן דעם ראש הקהל'ס איידעם מיט זיין צארטיגע געראטענע קלוגע געלערענטע טאכטער.

10) ביי-לינגואל נוראלאגן היינט צייגן צו אז קענען מער ווי איין שפראך הייבט די IQ פון א מענטש, ווי אויך זיין זכרון,

אין אמעריקע היינט צו

טאגס זענען אידן 2.2%

פון די פאפולאציע אבער

זיי רעפרעזענטירן 30% פון

עליטע אין פראפעסארן

קאלעדזשעס, 21% אייווי ליג

סטודענטן און 25% פון די

טורינג אווארד געווינער. אידן

זענען אויך 50% פון די טאפ צוויי

אינטעלעקטואלן הונדערט

אין אמעריקע, 40% פון די

שותפים אין פירענדע געזעץ

פירמעס אין ניו יארק און

אין וואשינגטאן, 59% פון די

דירעקטארס, שרייבער און

פראדוסערס פון די 50 בעסטע

מאוויס (בעסטע געמאסטן

לויט וויפיל געלד זיי האבן

געמאכט).

א האט ישראל מדינת

פאפולאציע פון 3 מיליאן

אשכנזים. זיי זענען נומער 1

אין די וועלט אין גראדועט

דעגריס, נומער איינס אין

די וועלט אין מוזעאמס און

נומער איינס אין דיי וועלט

אין פובליצירן סייענטיפישע

פאפירן.

אלזא, דאס אז אשכנזים

פארמאגן מער חכמה צווישן

זיך איז לכאורה א פאקט. די

שאלה איז נאר וואס יאיז פשט

דערפון?

כ'וועל איבערגיין פעליסער'ס

ערשטע די טעאריעס.

טעאריע רופט ער "בבלי'שער

יודזשעניקס יודזשעניקס".

מיינט נוצן פארשידענע מיטלן

צו פארמערן די רעפראדוקציע

פון בעסערע אינדיווידואלן און

פארמינערן די רעפראדוקציע

פון שוואכערע אינדיווידואלן.

אדער, אין מער פשוט'ערע

ווערטער: אויב האט מען אין

א קאמיוניטי הונדערט חכמים

און הונדערט טפשים, אדער

הונדערט געזונטע מענטשן און

הונדערט קראנקע, און איינער

באשליסט אז מ'דארף זיכער

מאכן אז די קלוגע/געזונטע

האבן קינדער ווי מער און די

טפשים/קראנקע האבן ווי

ווייניגער קינדער, דאס הייסט

יודזשעניקס. א ביישפיל פון

יודזשעניקס איז דאס וואס

די נאציס האבן פרובירט צו

טון. די נאציס ימ"ש האבן

געגלייבט אז די אריער ראסע

איז די ריינסע און בעסערע

ראסע, און די אידישער ראסע

איז א נידעריגע און שמוציגע

ראסע. האבן זיי באשלאסן

אז כדי צו "בעסער מאכן" די

וועלט וועלן זיי אויסראטן די

"נידעריגע" ראסע. דאס איז

גמישות המחשבה, התמודדות עם בעיות, און נאך אסאך זאכן. ממילא ביי אידן, וואס יעדער קען לפחות צוויי שפראכן, די אידישע שפראך, און די שפראך פון די לאנד וואו מ'האט געוואוינט, און יעדע קינד וואס האט געלערענט חומש האט געקענט א דריטע שפראך, און אויב איז ער אנגעקומען צו גמרא האט ער געקענט א פערדע. און אזוי ווי אידן האבן אלעמאל געוואנדערט פון לאנד צו לאנד האבן זיי געקענט מערערע שפראכן, און האבן זיך ערווארבט א שפראך וואס איז געמישט פון דייטש, פויליש, לעטיש, ליטוויש, אונגעריש, רוסיש, אוקרייניש, פראנצויזיש, האָלענדיש, אא"וו. די שפראך ענהאלט אין זיך א קיבוץ פון די אלע קולטורן, ליטעראטור, און קונסט. דאס מיינט אז די עצם רעדן די שפראך מאכט קלוג.

11) פארפיינט און פארפלאגט צו קלוגשאפט אידן אין אייראפע זענען געווען פארבאטן פון רוב אלגעמיינע באשעפטונגען, ווי למשל פעלד ארבעט און אגריקולטור, זיי האבן געווענליך נישט געטארט פארמאגן קיין לאנד, און דאס האט געשטופט די אידן אין די גרויסע שטעט אריין, וואו זיי האבן געמוזט טוהן בוכהאלטעריי, און אינוועסטירן האנדל, מעקלעריי. ביי די קריסטן אין געווען פארבאטן צו פארבארגן פאר ריבית, האט זיך די איד צוגעכאפט דערצו און געשעפט חיונה דערפון. רעקארדס צייגן צו אז אום 1270 זענען 80% פון אידן אין דרום פראנקרייך געווען

יודזשעניקס.

בבל'ישער יודזשעניקס

די טעאריע קומט פונעם

ענגלישען ביאלאג, גענעטיקער

סירעל יודזשעניקער און

דארלינגטאן, אין זיין בוך "די

עוואלוציע פון מענטש און

געמיינדע". לויט אים האבן

מיר צו פארדאנקן נבוכדנאצר

און גלות בבל פאר אונזער

איבערגעטריבענע מאס פון

חכמים.

ווען נבוכדנצר האט פארטריבן

די אידן אין גלות בבל נאכן

חורבן בית המקדש הראשון,

פארציילט אונז די פסוק

און מלכים ב' קאפיטעל כד

פסוקים י-יד ווי פאלגנד:

בָּעֵת הַהִיא עָלוּ עַבְדֵי

מֶל#ֶ-בָּבֶל, נְבֻכַדְנֶאצַּר

הָעִיר וַתָּבֹא יְרוּשָׁלִָם,

בַּמָּצוֹר. ... וְהִגְלָה אֶת כָּל

יְרוּשָׁלִַם וְאֶת כָּל הַשָּׂרִים

וְאֵת כָּל גִּבּוֹרֵי הַחַיִל, עֲשֶׂרֶת

אֲלָפִים גּוֹלֶה, וְכָל הֶחָרָשׁ,

וְהַמַּסְגֵּר. *א נִשְׁאַר זוּלַת

דַּלַּת עַם הָאָרֶץ.

דאס הייסט אז די ארעמע

טויגניכטס די מענטשן,

האט ער איבערגעלאזט אין

ירושלים. אין גלות זענען נאר

געגאנגען די אריסטאקראטן,

וואס מענטשן טויגליכע

פארשטייען אן עסק, החרש

והמסגר. מעקס דימאנט אין

זיין בוך "די אומבאזיגבארע

אידן" שרייבט אז די אידן

פארטריבן זענען וועלכע

געווארן דורך נבוכדנאצר זענען

געווען מוראדיג ערפאלגרייך

אין בבל. אין ווייניגער ווי 50

יאר האבן אידן אין בבל זיך

ארויפגעארבעט צו הויעכע

פאזיציעס אין די בבל'ישע

געמיינדע, אידן זענען געווען

און חכמים ביזנעסלייט,

שטודירער.

ווען דער פרס'ישער קעניג

כורש האט געגעבן רשות

פאר די אידן צוריקצוגיין קיין

ירושלים און ווידער אויפבויען

די ביהמ"ק האבן די רייכע

אידן וועלכע האבן זיך גוט

ארויפגעארבעט אין בבל,

פינאנצירט די מאסן וועלכע

האבן באשלאסן ארויפצוגיין

און נאכאמאל באזעצן יהודה.

די ערשטע פרואווען זענען

דורכגעפאלן אבער דערנאך

איז עזרא הסופר און נחמי'

ארויף און זיי האבן מצליח

געווען צוריק צו שטעלן א

לייער. שפעטער וואן מ'האט זיי פארטריבן פון מערב אייראפע האבן די אשכנזים געוואנדערט קיין פוילן און די ארומיגע לענדער, וואו זיי האבן ממשיך געווען מיט זייער באשעפטונגען, און איבערגענומען פירן אסאך ביזנעסער, וויבאלד זיי זענען געווען גוט מיט מאטעמאטיק און ביזנעס כשרונות.

די אשכנזים וואס האבן נישט געקענט באקומען די גוטע דזשאבס האבן נישט געקענט אפארדן צו וואוינען אין די שטעט וואו ס'געווען קהילות, נאר געוואוינט איינזאם אין די דערפער, וואו אסאך פון זיי זענען עווענטואל פארפאלן און אויסגעמישט געווארן.

12) אויסגעזיפט געווארן דורך די רדיפות אידן האבן קיינמאל נישט געלעבט צו לאנג במנוחה אויף איין פלאץ, שטענדיג געהאט רדיפות, גירושים, און פאגראמען, איז אויסגעקומען אז די רייכערע אידן זענען געווענליך געווען די וואס האבן זיך געקענט ארויסדרייען, אדער דורך זיך ארויסשווערצן, געהאט קשרים מיט אנדערע לענדער וואו זיי האבן געקענט צו זיי אנטלויפן, געקענט שמירן זיך ארויסצודרייען פון צרות, און געהאט קאנטאקטן אין די העכערע רעגירונגס פאזיציעס. איז אויסגעקומען אז די רייכערע, וואס עשירות מיט הויכע IQ גייט אסאך מאל צוזאמען, האבן געהאט גרעסערע שאנסן איבערצולעבן און אנגיין מיטן נארמאלע לעבענס שטייגער, און

געהעריגע אידישע געמיינדע

אין יהודה. די עולי בבל האבן

אנדעקט אז ס'איז נישט

פארבליבן כמעט קיין זכר

פון די "דלת עמי הארץ" וואס

זענען פארבליבן אין ארץ

ישראל. די מענטשן האבן

נישט געקענט זיך אליינס

אויסהאלטן און אנהאלטן

א נארמאלע געמיינדע און

צוביסלעכווייז זענען זיי

אסימילירט געווארן אין די

ארומיגע גויאשיע געמיינדעס

פון עובדי ע"ז. די אידן וועלכע

זענען ארויפגעקומען צוריק

זענען אלע געווען אייניקלעך

פון די געוועזענע עליטע. די

אייניקלעך פון די געוועזענע

נידעריגע קלאס איז ליידער

פארפאלן געווארן.

עם הספר

די צווייטע טעאריע וואס

איז ברענגט פעליסער

געווארן אויפגעברענגט

דורך דעם אויבנדערמאנטן

טשארלס מורעי. ער טענה'ט

אז וויבאלד רוב אידן לערנען

תלמוד בבלי, און תלמוד

בבלי איז אינטעלעקטואל

און קאמפליצירט

סאפיסטיקירט. מורעי טענה'ט

אז צו בלייבן א איד האט מען

געמוזט זיין קלוג. די נישט

קלוגע האבן נישט געקענט

לערנען און זיי האבן געהאט

שוואכערע שאנסן צו באקומען

א שידוך און אויפצוען קינדער

וועלכע וועלן בלייבן אידן. דאס

איז ענליך צו איחוד פעלד'ס

טעאריע איבער לערנען, און

האט אויך אן עלעמענט פון

נאטורליכען סעלעקציע וואס

יאנקל האט דערמאנט.

געזונטע היגיענע און דיעטע

סעם פראפעסאאר

לעהמאן-ווילציג פון בר-אילן

אוניווערזיטעט אין ישראל

טענה'ט אז אשכנזים האבן

במשך די יארן זיך געהאלטן

ריינער ווי די גויים ארום זיי,

און די פארבעסערטע היגיענע

האט פארמיטן פון אידן

פון ווערן אנגעשטעקט מיט

פארשידענע קרענק. עס איז

פארהאן א סטאטיסטיקעל

קארעלאציע צווישן הויעכע

איי קיו און א געזונטער

דיעטע און ריינע היגיענע.

לויט די טעאריע איז עס

וויבלאד געזונטערע מענטשן

קענען זיך מער אפגעבן מיט

שעפערישקייט און חכמות.

פראפעסאר לעהמאן-ווילציג

באזירט זיין טענה אויף דעם

האבן קינדער, און די שוואכערע זענען פארטיליגט געווארן און ס'נישט געבליבן פון זיי קיין דורות.

13) קלוגע קרענק ס'דא וואס טענה'ן אז די גינעטישע מחלות וואס די אשכנזישע אידענטום איז געבענטשט מיט, וואס אויב האט מען צוויי קאפיס פונעם גענע איז נישט צו געשמאק, אבער אויב האט מען נאר איינע קען עס גורם זיין העכערע נוראלאגישע וואוקס, שנעלערע פארבינדונגען אינעם מח, אא"וו.

אבער די טענה איז אביסל שוואך, ווייל הגם מיר האבן מער פון די גענעס ווי די אלגעמיינע באפעלקערונג, איז עס נאך אלץ א קליינע פראצענט, איינס אין צוויי טויזענט, און דאס וואלט נישט געקענט גורם זיין אזא גרויסע דיסקרעפענסיע אקראס די באורד.

14) תחשוב טוב יהיה טוב א PHD פון לאנדן, א עלעקטריק ענזשיניר האט עם אריינגעשיקט, אז נישט גענעס, נאר פאזיטיווע טראכטן איז גורם העכערע IQ. ער האלט אז אידן האבן מער פאזיטיווע מחשבות ווי גוים, און דאס איז גורם אידן זאלן זיין קלוגער. אויב לאמיר שוין זאגן אז ס'איז אמת, דארף מען זעהן פארוואס טאקע אידן טראכטן מער פאזיטיוו. איז דאס דען נישט אנגעהאנגן אין גענעלאגיע?

15) שאך מאט אשכנזים האבן אלעמאל ליב געהאט צו שפילן שאך, א מאגאזין

אז וויבאלד די איבערוועגנדע

רוב פון אשכנזישע אידן האבן

געהיטן הלכה, האבן זיי

אויטמאטיש זוכע געווען צו א

בעסערע היגיענע. אידן זענען

מחיוב זיך צו וואשן אינדערפרי

ווען מ'שטייט אויף, זיך צו

וואשן בעפאר מ'עסט ברויט

און אסאך פירן זיך צו גיין אין

מקוה משום טבילת עזרא.

פרויען גייען אויך אין מקוה

לכה"פ איין מאל א חודש,

און בעפארן גיין האבן זיי זיך

געדארפט גענצליך אפרייניגן

אלץ חציצה.

אלץ ערגענצונג צו זיין טעאריע

לייגט לעהמאן צו אז וויבאלד

אידן האבן אויך נישט געגעסן

חזיר, האט עס זיי פארמיטן

פון באקומען טריכינאסיס,

א פאטאלע קרענק וועלכע

האט אוועקגעלייגט גאוטאמא

וואלפגאנג און בודהא

מאצארט, צווישן אנדערע.

די נקודה וועגן א געזונטע

דיעטע איז שוין אויפגעברענגט

געווארן דורך פריערדיגע,

בעפאר דר. לעהמאן-ווילציג.

דער אידיעשער פארמאקאלאג

דזשאן פון מאכט דוד

אוניווערזיטעט האפקינס

האט גע'טענה'ט אז אלע

פליישן וועלכע ווערן

גע'אסר'ט פאר אידן

אין ויקרא און אין

דברים זענען פלייש

מיט א העכערע מאס

טאקסיק (toxic) ווי

סיי וועלכע כשר'ע

פלייש. אזוי אויך, אין

א לעצטיגע בוך מיטן

"סורווייוועל קעפל

סיקעסט" די אף

ווערטערשפיל (א

אויף די נאמען פון

טשארלס דארווין'ס

טעאריע "סורווייוועל

אף די פיטעסט")

טענה'ן די מחברים

וועלכע אידן אז

האבן אויסגערוימט

די חמץ אין פסח

פון זייערע הייזער,

אויסגעמיטן האבן

די ראטען וועלכע

פארשפרייט האבן

דיבובאנישע מגיפה

אין די דרייצענטע

י א ר-ה ו נ ד ע ר ט

(באקאנט אלס "דער

שווארצער טויט").

אין 1905 האט אנגערופן שאך די "נאציאנאלע אידישע שפיל". כמעט 50% פון שאך גרענדמעסטערס (די העכסטע טיטל א שאך שפילער קען באקומען) זענען אשכנזים. ווען קינדער שפילן דעם שפיל שארפט עס אויס די קאפ און קען פאטענציאל העכערן די IQ.

16) מוזיק נגינה איז אלעמאל געווען א מבוקש ביי אידן, כבד את ה' מהונך, מגרונך. פארשער היינט גלייבן אז מוזיקאלע טרעינינג העכערט ניוראן אנטוויקלונג, און קינדער וואס לערנען מוזיק זענען בעסער אין מאטעמאטיק, אנאליסיס, זכרון, קריעטיוויטי, ריכוז, ארבעטן אונטער פרעשור, מאטיוואציע, און סייענס.

17) פאמיליע סאפארט אשכנזישע קינדער האט מען געווענליך העכערע ערוואנטונגען, יעדע אידישע מאמע וויל איר קינד זאך זיין די בעסטע אין וואס אימער, און די אידישע פאמיליעס האבן צוגעשטעלט די סופרארט, און אויך די דראנג, צו שטייגן, און אנצוקומען. סוקסעס ברענגט סוקסעס, און סוקסעס און געלט ברענגט בעסערע חינוך פאר די קינדער. די עוורעדזש אשכנזישע איד אין אמעריקע האט צוויי אהאלב מאל אזוי סאך געלט ווי די עוורידזש אמעריקאנער, דאס מיינט אז א אידיש קינד קען וויילן מער יאר אין סקול און באקומען העכערע בילדונג, פאר ער דארף גיין ארבעטן.

18) קלוגערע האבן ווייניגער אסימילירט עפעס א איד אנליין האט עם געשריבן אז אין זיין אפיניען, א אשכנזי וואס איז נישט אנגעקומען צו עפעס, האט געפילט כאילו ס'פעלט עם עפעס, און עווענטואל האט ער איבערגעלאזט אידישקייט און אסימילירט.

19) עמפאטישע רבנים א צווייטער אנליין וואס רופט זיך "זאב פון דזשו יארק סיטי" טענה'ט אז רבנים זענען גאונים אין עמפאטיע, זיי האבן ליב יעדען מענטש, און ממילא העכערט דאס סאמהאו די IQ דורך האבן מער עמאציאנאלע סופארט אין די קינדער יארן.

20) אנטי-סעמיטיזם א דריטער קאמענטאר זאגט אז דער איד האט א דראנג אנצוקומען צו אקעמישע סוקסעס, עשירות, ווייל ער וויל זיך שפירן פארזיכערט. וויבאלד די שטענדיגע פחד פון אנטיסעמיטיזם הויערט העכער זיין קאפ.

די צוואנציג זענען אסאך איבערגעקייעט די זעלבע סיבה אנגעקוקט פון א צווייטע שטאנדפונקט, אבער אז ער זאגט 20 סיבות, ווער בין איך צו זאגן ווייניגער? און אפאר פון די לעצטע זענען אויך א חלק דמיונות, א חלק wishful thinking, ספעציעל די וואס קומען פון אנאנימע אנליין קאמענטירער. (איך ווייס, איך בין אויך אזאנס...)

כֻּלָּנוּ נְבוֹנִים, כֻּלָנוּ זְקֵנִים, כֻּלָנוּ יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, מִצְוָה עָלֵינוּ לְסַפֵּר

כֻּלָּנוּ נְבוֹנִים:

קלוגשאפט!

דורך: טאמבל סאס

נאכאלץ שווער. וואס איז די אויפטוה איך וואונדער מיך אפט מאל וואס אז וויבאלד וואס שלמה האט איך וואלט אויסגעוועלט ווען גאט געבעטן חכמה, דערפאר האט אים גיט מיר ווען די ברירה אויסצווועהלן גאט געגיבן אלעס.. אז מ'טראכט צווישן עושר, חכמה, און אריכות אריין. אמת'דיג גערעדט. א מענטש ימים. ווען איך בין א קינד געווען וואס האט באמת חכמה האט שוין און געלייענט די געשיכטע פון אויטאמאטיש אלעס. קודם האט שלמה המלך ווי דער אויבערשטער ער שכל וויאזוי צו היטן אויף זיין האט אים אין חלום געגיבן דעם געזונט און פארבעסערן זיין לעבנס אויסוואהל זיך אויסצוקלייבן צווישן ערווארטונג, וואס בדרך הטבע די פריער דערמאנטע זאכן האב איך איז דאס די מיטל וויאזוי זיך צו תיכף געטראכט פון אריכות ימים.

פארזיכערן מיט אריכות ימים. און מיך איז אפנים זייער שווער געווען, נאכדעם אז גאט זאגט אים צו חכמה, ציוואס ער האט געבעטן חכמה. וואס איז דאך עס אוודאי חכמה אין אלע הייסט? דאס לעבן איז דאך אזוי גוט.

גבולים. נו אויב אזוי, אזא חכם, קען פארוואס האט ער נישט ליבערשט זיך לייכט א עצה געבן וויאזוי צו לייזן געקליבן אריכות ימים. מ'קען לעבן א גרינגן דאלאר, און זיך פארזיכערן לאנג. האבן א באנטש אייניקלעך מיט א אנגעשטאפטן מאטראץ. נו און זיין די עלטסטע זיידע אין טאון.

מילא, וועסטו דאך אוודאי זאגן. אבער היינט צוטאגס טראכט איך 'העי, טראצדעם וואס ביי עשירות מיר א שאד איך בין נישט געלעגן קען מען נאך טאקע זאגן אז לפי אין שלמה'ס בעט. נאכמער, עס אונזערע אויגן, קוקט עס אויס טבע.. וואונדערט מיר גאר, וואס די שאלה איז דאך אבער אריכות ימים יא מער איז בכלל געווען דא. ממילא אריכות געוואנדן אין הימלישע פירונג. און ימים איז אפשר נאך דא א דערהער.

דא גיט דאך אים גאט א מעגליכקייט אבער עשירות געגן חכמה??

אריכות זיכערע אויסצוקלייבן נאך א שאלה וואס איז מיר אצינד ימים?! איז אבער נאכאלעם נאך

אלץ א קלוגערע שריט מצד שלמה אויסציוועהלן חכמה, וויבאלד דורך חכמה האט ער "נאטורליכערהייט" די אנדערע צוויי אויך. משא"כ אויב נעמט ער אריכות ימים, האט ער טאקע זיכערע אריכות ימים גאט-גאראנטירט. אבער נישט חכמה און נישט עשירות. און סתם אזוי, אפשר זאגסטו מיר וויאזוי ס'פיהלט זיך א לעבן אהן חכמה.

אבער באמת ווי מער איך לעב, אלץ מער קום איך צו צום מסקנא אז ס'איז בעצם פונקט פארקערט. ווי מער חכמה מ'האט אלץ ווייניגער איז דער שאנס אויף אריכות ימים און עשירות. עשירות דארף איך ענק נישט מסביר זיין. כאפט א בליק ארום אייך, און אפשר אויך אויף אייך אליין. און אריכות ימים אויך. מען פארלאנגט מער פון די וועלט. די ערווארטונגען זענען הויך. צופרידנהייט איז נידריג. מען זוכט נאכאנאנד פרישע זאכן מיט וואס זיך צו באשעפטיגן. מען זעהט אסאך די חסרונות אין זאכן. חברותא איז א קלענערע צירקל. גייסטישע קראנקהייטן זאגן זיי איז אפטמאל ליקנ'ד צו הויך איי קיו. א"נ. אבער נאך אלע זאכן, ביי די ענד אף די דעי. וויל מען נאך אלץ זיין קלוג. איך ווייס נישט איבער אייך, אבער לאמיך רעדן פון מיר. איך האב א אויסטערלישע דראנג און אבסעשן צו זיין קלוג, צו ווערן קלוגער, וויסן, פארשטיין, און געדענקען אלעס. אלץ

געהאט! און ווי עלטער איך ווער אלץ שטערקער ווערט די אבסעשן. און ווען א יך זעה איין געוויסע פעלדער אין וואס איך צייכן זיך נישט אויס, ווער איך גאר אראפגעקלאפט. איך וועל אלעס טוהן אויף די וועלט צו ווערן קלוגער... איך דארף נישט קיין געלט. (אריכות ימים יא! איך וויל פשוט צייט איינצונעמען די גאנצע אינטערנעט) איך דארף נישט כבוד, באלד דארף איך שוין אפ' נישט קיין פאמיליע. אויב אין דעם וואלט זיך געוואנדן מיין עבילעטי צו ווערן קלוגער. נאך מער שטעכט מיר איינצוזען אז מ'קען נישט ווערן קלוגער. ד.ה. מ'קען נישט ארויפרוקן איי קיו. מ'קען נאר אויסשארפן בעסער די חושים, עקספיריענס. פארבעסערן און פארשטייט זיך חזר'ן אויך. (ווי מיין מלמד פלעג גריזשען) עכ"פ. איך בין ממש אבסעסד מיט חכמה. ווען איך טרעף מיך מיט מענטשן וועל איך די ערשטע זאך אים באטראכטן און זיך פרעגן. "וואס מיינסטו? וויפיל איי קיו פארמאגט דער מענטש?" וואס קען ער אלץ, אין תחום פון אינטעליגענץ ?.. און וועל איך וועל באגעגענען א דזשיניעס. א קלוגע מענטש, וועל איך מיך פאסמאקעווען יעדע מינוט מיט אים. (פארשטייט זיך אויב איז ער גענוג פריינדליך)

און הער אויס, איך האלט נישט אז ס'איז א חסרון אין מיר. ווייל אז דו וועסט מיר פרעגן, יא! חכמה איז די יסוד פון א מענטש. ווי מער חכמה, אלץ מער נוצן האט די וועלט פון אים. און אלץ מער נוצן האט ער פון די וועלט, אויב ווייסט ער נאר וויאזוי

אויסצונוצן זיין חכמה, (און זיך נישט לאזן פירן פון אנדערע, וואס צווינגען אים צו לעבן לויט וויאזוי זייער (קלענערע) חכמה דיקטירט. אמת, פאר קלוגע מענטשן איז גאר שווער צו לעבן א לעבן וואס א צווייטער האט אויספלאנירט פאר זיי. אדער סיי וועלכע לעבן וואס עמיצער אנדערש האט אויסגעטראטן פאר אים. ער מוז אליין אנערקענען אז די לעבן אין וועלכן ער לעבט מאכט אים צופרידן. און ווען עס גייט דורך א קורצע צייט און ער טרעפט זיך ווידער אומצופרידן, וועט ער צומאל קענען ווידער מאכן דראסטישע טוישונגען כדי ער זאל נאכאמאל זיך טרעפן גענוג ביזי, און שפירן גענוג סיפוק אין חיות אז ס'זאל אים באפרידיגן לעבנסשטייגער. איצטיגן זיין פארשטענדליך אז אין רעזולטאט פון אט אזא הנהגה, ליידן נאר זיינע ארומיגע, ווייל זיי למשל קענען יא לעבן א לענגערע צייט מיט איין און די זעלבע פארעם, "וואס נישט דוקא זיי האבן זיך אויסגעשטעלט" און קען אפ' זיין אין אזא פאל קוקט מען דעם קלוגער אן ווי א "איבערגעקלוגטער" און אויסגעשפיגענער פון זיין געווענליכע ארום צוליב זיין מאדנע פירונג, אבער דאס איז בי די ענד אף די דעי. דער רעצעפט אין לעבן וואס געט סיפוק פאר דעם קלוגן. דער שטיקל איז סתם אריינגעקומען בדך אגב צוליב דעם אפטן פענאמען אז גאר קלוגע פאלן ארויס פון סאסייעטי. דאס איז נישט די סיבה דערפאר, נאר א פסיכילאגישע הרגשה פון דעם באטראפענעם.)

ווי אויך האלט איך אז טראץ אלע מעגליכע דעפרעשנס און דיסארדערס וואס חכמה קען אנווערטשאפן איז עס נאכאלץ דאס בעסטע מתנה וואס א מענטש קען זיך וואונטשן אויף די וועלט. חכמה איז דאס וואס ברענגט ווילן און דערנאך מעגליכקייט און עווענטועל קענטעניס צו וויסענשאפט. וויסענשאפט איז דער יסוד אויף וואס די עקזיסטענץ פון די וועלט איז געבויעט. אין יעדן תחום פון ציוויליזאציע. נישט נאר איז חכמה די גרעסטע טובה וואס דער אינדיווידועל ברענגט פארן כלל, נאר אויך איז חכמה די גרעסטע בענעפיט פארן אינדיווידועל פערזענליך. אויב באקומט ער א גוטע עדיוקעישן אין די יוגנט. וועט ער דעם חכמה אליין אויסנוצן צו פארבעסערן זיין עטיק צו אנדערע מענטשן. ער וועט אליין איינזען און פארשטיין געזעלשאפט-כללים וויאזוי א מענטש דארף זיך פירן צום צווייטן. דאס קלוגשאפט וועט אים העלפן נעמען א לעהרע פון יעדע פאסירונג און איבערגאנג וואס וועט פארביי גיין אויף אים אין זיין לעבן. און דאס וועט אים בלויז בויען. ווידעראום ביי נארישע מענטשן וועט יעדע קלאפ און טראגעדיע נאר צעקלאפן און דערדרוקן.

א קלוגער וועט פון יעדע זאך ארויסנעמען די קלוגע מוסר השכל און דערמיט זיך באוואפענען ווי א וואקסין צו קענען בייקומען ווייטערדיגע שווערערע שטערונגען אין לעבן. אזוי אויך וועט א קלוגער זיך האלטן כסדר ביזי און פרייליך ווען ער גייט אדורך א שוועריגקייט. א

קלוגער קען זיך אין אלגעמיין בעסער טרעפן חבירים און פארעהרער ווי א דורכשניטליכער מאן. און אזוי אויך קען ער זיך לייכטער אן עצה געבן ווען ער קומט אן אין א נייער פלאץ. א קלוגער וואס וויל דאס לעבן זאל זיין גוט צו אים, וועט זען צו באהאנדלען גוט זיינע נאנטע פריינט און פאמיליע. א קלוגער וועט אייביג זיין גרייט צו לערנען פון אנדערע. (אזוי לאנג ווי יענער קריכט אים נישט אריין אין בוזעם טאש צו קאנטראלירן דאס לעבן) בעסער געזאגט "הערן פון אנדערע" ווי זאגט נאר יענער: עצות זאלסטו נעמען פון יעדעם. טוהן זאלסטו וואס דו האלטסט איז די בעסטע". א קלוגער וועט זיך נישט פארלירן דארט ווי מען דארף מאכן א געשיקטע אבער ראציאנאלע באשלוס. אין קורצע ווערטער. א קלוגער וועט מיטן שכל פון מח, באהערשן זיינע געפיהלן פון הארץ וואס טוען אפטמאל פארראטן דעם מענטש אין צייט פון נויט. א קלוגער וועט זוכן צו מאכן די ריכטיגע בחירה אין ארדער צו פארבעסערן זיין לעבן אויף די וועלט. און צום לעצט, א קלוגער איז א וועגווייזער פאר אנדערע אים נאכצופאלגן אין גיין אין זיינע פיסטריט.

און קלוגשאפט איז אן עבירה צו לאזן ראסטעוון. אויב שפירט עמיצער אז ער שטייט אביסל העכער ווי די חבירים וואס ער טרעפט יעדן טאג אין ביהמ"ד. מיין נישט אז ס'איז א דמיון.

ס'קען זיין אמת. פאטשקע נישט דיין צייט, און גיי טוה עפעס אויף מיט דיין חכמה. זע אין וואספארא פעלד דו קענסט מצליח זיין און זיך ארויף בויען. און דארט זאלסטו קובע מקום זיין און עפעס אויפטוהן. ווייל אזויפיהל איז זיכער. חכמה וואס מ'נוצט נישט. ראסטעוועט און דזשאווערט. ווי מער דו וועסט שארפן אלץ מער עפעקטיוו איז ער. און דאס נוצן די חכמה, דאס געט די מערסטע סאטיספאקציע פאר א מענטש. איך האב לעצטנס געזאגט עמיצן אז איך וואלט אויסגעגאנגען צו ווערן געבוירן מיט א מח פון א פיזיקער אדער מעטאמעטישן. פרעגט ער מיר "פארוואס? ווייל דו וויסט זיין א סייענטיסט? אדער דו ווילסט האבן דעם כבוד און פרעסטיזש פון א סייענטיסט. איך האב מיך אפגעשטעלט פאר א רגע און קודם נישט פארשטאנען וואס ער מיינט... אבער ער האט געפרעגט זייער א שכל'דיגע שאלה. און כ'האב מיך אויף אן אמת געשטעלט אויף א פארהער. אבער ניין. ווען איך לייען אדער וואטש א קליפ פון סייענס. בייאלאגיע, פיזיק, אדער לינגוויסטיק און איך פארשטיי עס נישט באדערט עס מיר באמת. אפטמאל טראכט איך, הלוואי וואלט איך געגאנגען אין קאלידזש און געהעריג שטודירט א געוויסע פעלד. איך קוק מיך ארום און איך קען באמת נישט טרעפן איין זאך וואס געט מיר ריכטיגע סיפוק.. סיידן זיצן אויף די אינטערנעט און לייענען

שעות נאכאנאד. אבער ס'שטעכט מיר. פארוואס נאר דאס.. פארוואס נישט נאך. איך האב געמאכט א אייקיו טעסט (איך וויל נישט זאגן די רעזולטאט ברבים) און ס'האט מיר געשטאכן. פארוואס נישט מער?.. איך האב אנגעהויבן סוירטשן אויף די אינטערנעט אויב איז דא געוויסע דיסארדערס אדער דיזיזעס וואס קענען מאכן קלוגער. אבער אהן הצלחה. איין זאך האב איך געטראפן ווי עמיצער האט אראפגעלייגט א געוויסע פארם דערפון אין גאר העלע קאלירן. כ'האב געטראכט מיט צער פאר א וויילע "פארוואס האב איך עס נישט?". אבער ווייטער דאס איז אויך נישט א דיסארדער וואס מ'באקומט שפעטער אין לעבן. לויט ווי איך פארשטיי איז דאס א זאך וואס מ'ווערט געבוירן דערמיט און מ'ווערט שפעטער דיאגנאזט דערויף נאך געוויסע סימפאטמען אין די יוגנט.

פשוט. אזוי גארנישט ס'איז דאס אויפכאפן די אלע זייטיגע שרעקליך זענען קלייניגקייטן נערווירנד און שטערן אמאל די עיקר צענטער פון קאנצערטראציע. אבער ס'קוקט פונדעסטוועגן אויס ווערטפול.

נו איין זאך וואס איך קען כאטש יא טוהן! דאס איז לייענען, לייענען און ווידער לייענען.

אין

כדי מען זאל קענען לעבן, מען האט קינדער און מען די לעצטע צוויי אויסגאבעס פון די געוואלדיגע גליון 'הליכות ציט זיי אויף כדי מען זאל שפעטער קענען שעפען חיים' האט די סקווערע דיין, הרב נחת פון זיי, און מען לערנט כדי מען זאל קענען פאללאק, געשריבן הערליכע מאמרים איבער די אויסוואקסן א דיין וכו'. ו'יעצט' מה תהא עליה? יעצט מטרה פון לימוד תורה. די מאמרים זענען געווען אין דארף מען זיין פארשקלאפט? אויף ענגליש איז דא ריספאנס צו א קשיא וואס האט אים געעגבערט; א שפריכווארט live in the moment, 'יעצט' דארף פארוואס בלייבן אזוי ווייניג מענטשן ביים לערנען מען אויך לעבן. פונקט ווי ביי ארבייט און משפחה, און גייען ארויס ארבייטן?

די קלוגע מענטש רעכנט אויס צו ענדזשויען די

כולנו יודעים את התורה...

הרב פאללאק טענה'ט ארבייט חלק, ער ארבייט

לימוד תורה זו

אז די סיבה איז ווייל אין א ליין וואס ער האט מענטשן מיינען אז מען סיפוק פון די ארבייט, כל דארף לערנען כדי מען אחד לפי תכונות נפשו, זאל אויסוואקסן א דיין, און ער ענדזשויט מחנך מגיד שיעור אדער א צו זיין זיינע קינדער, מחבר ספרים. וממילא, צו העלפן אויספארמען דורך: הוגה ווען מען זעהט אז מען זייער פערסענאליטי, די וועט נישט אנקומען זעלבע איז מיט תורה. דערצו (אלף נכנסים וכו') פארלירט מען די חשק צו אויב לערנסטו דאן ענדזשוי עס. ענדזשוי עס ווייל דו בלייבן לערנען.

טוסט א מצוה, ענדזשוי עס ווייל דו פולסט אן דיין צייט מיט עפעס העכערס און הייליג, ענדזשוי עס ער זאגט אז דאס איז א טעות. מען דארף לערנען וויסנדיג אז דו ביסט א טייל פון א טרעדישאן פון לשם לערנען. און ער ברענגט אראפ אסאך טויזנטע יארן, און ענדזשוי עס ווייל תורה איז מחכים אינטערעסאנטע מעשיות און שיינע מאמרי חז''ל צו - עס איז אינטעלעקטואל. ענדזשוי די רייד. די מטרה צייגן די גרויסקייט פון לימוד התורה לשם לימוד.

איז די טריפ און נישט די דעסטינאציע. והבן.

עיי''ש באריכות.

עם כל זאת וויל איך אביסל זיין מחולק אויף הרב טראץ דעם וואס עס איז שווער מקבל צו זיין אזעלכע פאללאק. ער לייגט אראפ א שיינע הנחה איבער שמועסן פון איינער וואס איז למעשה יא צוגעקומען דאס חשיבות פון לימוד תורה לשם לימוד, און די צו עפעס דורך זיין לימוד התורה, דאך מוז מען אים אויספיר איז אז ווען מענטשן פארשטייען דאס, וועלן גראטולירן פאר זיין שיינע ארבייט אין צונעמען די מענטשן זיך זעצן לערנען א גאנץ לעבן, אפגעזעהן נושא.

צו זיי וועלן אויסוואקסן עפעס אדער נישט.

איידער איך גיי צו צו מיין פונקט וויל איך נאר צולייגן כבודו במקומו מונח, אבער נישט דאס וויל די א נקודה צו הרב פאללאק'ס בירור פון א לאגישע באשעפער! ווען די באשעפער דארף ווען א וועלט שטאנדפונקט. די וועלט איז היינט אלץ ביזי שטרעבן פון תורה לערנער וואלט ער אונז געקענט לאזן צו צו קומען צו דאס און יענץ, אז מען פארגעסט אויף יענע וועלט. קוב''ה ברא עולם גשמי, מיט אז 'יעצט' איז אויך א וויכטיגע צייט, יעצט דארף אלע פיטשעפקיס. ער האט באשאפן וואל סטריט, מען אויך הנאה האבן. מען ארבייט צו מאכן געלט קאמפיוטער, דיאמאנטן, טוילעטס, הייזער, אייפאונ'ס

וכו' כדי מיר זאלן זיך באנוצען דערמיט. מיר זענען דא אויף 'דער וועלט' און מיר דארפן זיך פירן לויט די סדר וטבע העולם. מיר דארפן שלאפן, עסן, האנדלן, לעבן חיי אישית ווי נארמאלע מענטשן.

איי וועסטו פרעגן פארוואס האבן מיר די תורה? די ענטפער איז אז די תורה לערנט אונז ווי אזוי צו לעבן אויף 'דער וועלט'. וואס און ווי אזוי צו עסן, ווי אזוי צו לעבן חיי אישית, ווי אזוי צו האנדלן ערליך וכדומה. די תורה איז די אינסטראקשען מעניועל פון 'דער וועלט' (קרעדיט: ר' חאצקל לעווינשטיין).

כדי מיר זאלן זיין אנדערש פון די חית השדה, גייען מיר אין חדר און אין ישיבה לערנען תורה. די תורה לערנט אונז הלכות, מנהגים, עטיקס, דינים און אלעס וואס מיר דארפן וויסן. אזוי אז ווען מיר גייען ארויס ארבייטן און טון אנדערע וועלטליכע זאכן זאל מען וויסן וואס און ווי אזוי צו טון, און מיר זאלן לעבן ווי אויסגעארבייטער מענטשן.

אויב אבער לערנט מען א גאנצע לעבן, וואס האט די באשעפער געהאט פון אים אראפ שוקן אויף 'דער וועלט'? וואס האט די באשעפער געהאט פון געבן די תורה?

בכלל האט הרב פאללאק פארזעהן א גרויסע עיקר בתורת החסידות, די עניין פון אראפ ברענגן אלוקות למטה מעשרה טפחים, ולהעלות הגשמיות לרוחניות. אתמהה.

עס שטייט טאקע אין חז''ל געוואלדיגע זאכן איבער די ענין פון תורתו אומנתו, אבער דאס איז געמאכט פאר יחידי סגולה, און עס איז דא א הסבר פארוואס עס דארפן זיין תורתו אומנתו אידן. אבער פאר רוב המון עם איז פארלאנגט צו גיין טון ביישובו של עולם, און נישט צו זיצן און לערנען א גאנצע טאג.

פארשטייט זיך אז מען מוז האבן שיעורי תורה כדי מען זאל וויסן את הדרך ילכו בה.

איך האב בעצם זיך געוואלט צוריק האלטן פון שרייבן מקורות און ברענגן ראיות מן התורה, ווייל לענ''ד איז דאס א זעלבסט פארשטענדליכע זאך וואס דארף נישט קיין ראיות. אבער איך קען מיך נישט איינהאלטן פון שרייבן א ווארט וואס כ'האב געזעהן פאר בערך 15 יאר צוריק אין די ספר שמועה טובה פון ר' לוי יצחק מבארדיטשוב.

עס איז דא א סתירה, איין פלאץ זאגן חז''ל אז די ערשטע שאלה וואס מען פרעגט א מענטש בבי''ד של מעלה איז 'נשאת ונתת באמונה'. אין אן אנדערע פלאץ שטייט, תחלת דינו של אדם בדברי תורה.

איז די קדושת לוי מסביר בהקדם א שמועס צו פארשטיין געבן די מצוה פון והגית בו יומם ולילה. ווי אזוי איז שייך צו פארלאנגן פון א מענטש צו לערנען יומם ולילה ווען ער מוז אויך עסן, האנדלן, און טון אנדערע לעבנסוויכטיגע געברויכן? נאר די תירוץ איז אז אויב די מענטש פירט זיך על כל פסיעה ופסיעה ע''פ תורה קומט אטאמאטיש אויס אז ער לערנט יומם ולילה. ווייל וואו ער שטייט און וואו ער גייט טראכט ער אויב ס'שטומט מיט די תורה און מיט די הלכה. לדוגמה, ביים האנדלן מאכט ער זיכער אז זיינע משקולות זענען נישט אויסגעריבן ווייל ער וויל האנדלן ערליך, און בשעת מעשה לערנט ער במחשבתו די פסוק פון איפה צדק והין צדק וגו', ווי אויך אלע הלכות משקולות. די זעלבע איז ביי אלע זיינע דברים גשמיים.

לפי''ז מובן. מען פרעגט אים בעצם נשאת ונתת באמונה, און אויב איז די ענטפער אז יא, דאן ווייסן מיר אז ער האט געלערנט יומם ולילה, איז דאך אויך שוין געווען תחילת דינו בדברי תורה, וכנ''ל.

כולנו יודעים את התורה:

דורך: יאיר

א

ינ'ם אשכול משפיעים און זייערע השפעות האט זיך אנטוויקלט א שמועס איבער דעם בריסקער מהלך הלימוד, און אזוי ווי דאס פארקריכט פון יענעם ענין וויל איך עפענען א באזונדערע אשכול דערפאר. איך וויל בעטן די מנהלים מ'זאל ביטע אהערברענגען די דארטיגע תגובות אויף דעם נושא.

איך האב דארט געברענגט בשם דער גאון און חכם רבי יחילא יעקב וינברג, אז רבי חיים איז געווען א פרישער רמב"ם, אבער זיינע תורות אין רמב"ם זענען פשוט נישט אמת ווייל דער רמב"ם האט בכלל נישט געהאט דעם דרך הלימוד. מען האט דארט ארויפגעברענגט אז אנדערע ספרי פלפול זענען אויך נישט צופיל בעסער, רוב פון זיי זיי זאגן לאנגע פשט'לעך ואס איז גאר רחוק אז דער רמב"ם האט דאס געמיינט.

דער פראבלעם וואס איך האב מיט רבי חיים'ס מהלך איז עטליכע זאכן. ערשטנס. דער רמב"ם האט בכלל נישט געהאט זיין צורה אויף פלפול התורה וואס ער האט, ממילא איז נישט שייך צו זאגן אז למעשה שטייט דאס אין רמב"ם, פונקט ווי אלע אנדערע ספרי

פלפול, ווייל די געווענליכע פלפולים זענען כאטש אויפ'ן זעלבן אופן ווי גמרא, מילא איז שייך צו זאגן אז מען שפינט ווייטער דעם מהלך אויך אויפ'ן רמב"ם, משא"כ רבי חיים איז געקומען מיט א נייע געדאנק וואס מען טרעפט ווייניג ביז אהין, און איז כרחוק מזרח ממערב פון רמב"ם. דאס איז אזוי ווי מ'זאל אריינלערנען די תורה'ס וואס מ'זאגט אויף שעיקספעיר אין די געריכט פאפירן אויף מציצה בפה. מ'קען זיך דינגען דערויף און מחלק זיין צווישן די גמרא וואס איז פלפול'דיג און רמב"ם וואס איז דירעקט דאס פארקערטע, ממילא אפילו סתם ספרי פלפול האט א שייכות מיט גמרא, האט דאס אבער נישט קיין שייכות מיט רמב"ם.

ו

השנית, ווען דו זאגסט כאטש א פלפול אויפ'ן סטיל פון שאגת אריה, איז דאס א לאגישע חשבון צו וואס דער רמב"ם מוז צושטימען נישט קיין חילוק אויב ער האט דאס געמיינט אדער נישט, אבער די גאנצע אויפטו פון רבי חיים איז דאך אז די אלע סתירות אין רמב"ם איז ווייל ער האט געהאט אן אנדערע הבנה אין דעם מושג. נו, אויב דאס איז נישט אמת, האט נישט זיין פשט'ל קיין הענט און קיין פיס.

נאך א זאך וואס באדערט מיר מיט דער בריסקער מהלך, אז זיי פארענטפערן רוב מאל נישט די קשיות מיט וואס זיי האבן אנגעהויבן. זיי נעמען צוזאם אלע קשיות, און זאגן, "אט דאס שטעיט דא, די גדר פון גזילה איז נישט אז מ'גנב'ט, נאר אז מ'האט געמאכט א מעשה וואס איז נחשב כאילו עס

וואלט געווען א חפצא פון א גניבה, און דאס גייט אריבער אויף די גברא פונ'ם גוזל, און צוזאמען געשעט דא א פעולה פון א קנין אויפ'ן חפץ וואס וואלט יעצט באלאנגט צום גזלן ווען נישט ס'איז דא א חיוב פון והשיב." אדער, "דער שטר איז ניט א וועג ווי אזוי ארויסצונעמען געלט, שטרך בידי מאי בעי, איז אזא דין אזא, דער שטר ווערט דאס געלט. און וואס געשעט מיט דאס געלט, ס'איז צוויי מאל די זעלבע חוב, איין מאל אין שטר, א צווייטן מאל אין די געלט. " אבער איין רגע, פארוואס האט דער רמב"ם געהאט אזא קרומע הבנה אין גזילה? פארוואס האבן די חכמים געמאכט אזא לא יוצלח'דיגן שטר וואס איז געווארן דאס געלט אליין?

דאס דערמאנט מיר פון יענע מעשה איבער איינער וואס איז געקומען צום שניידער ער זאל אים גיבן א רעקל. דער שניידער האט אים אנגעמאסטן א רעקל און ער זעט אז ס'איז צו לאנג, האט ער אים געהייסן ער זאל איינבייגן די פוס אזוי וועט דאס ווערן קערצער. נאכדעם זעט ער אז איין האנט איז לענגער ווי די צווייטע, האט ער אים געהייסן איינבייגן די הענט. דערנאך באמערקט ער אז די קראגן איז געבויגן אויף איין זייט, האט ער געהייסן פארקרומען דעם קאפ אויף די אנדערע זייט. אזוי גייט ער ארויס פון געשעפט מיט א פארנויגטן קאפ און איינגעבויגן די הענט און פיס, און איינער אויפ'ן גאס רופט זיך אן: "קוק נאר וואספארא געלונגענער שניידער ער איז, פאר אזא קריפל צו קענען נייען א רעקל!"

דאס איז בערך דער צוגאנג פון רבי חיים. אנשטאט צו זאגן אז דער רמב"ם האט געהאט אן אנדערע גירסא, ווי דער גר"א פלעגט טון, נעמט ער צוזאם אלע סתירה'דיגע הלכות, און ער שטעלט אויס א פארקרומטער פארדרייטער מושג פון גזילה וואס לויט דעם מוז דער רמב"ם לערנען אלע סתירה'דיגע הלכות, און אלע חסידים שטייען און באוואונדערן די כשרונות פון זייער רבי'ן צו צושטעלן א מהלך אין גזילה פאר דעם פארקריפלטן רמב"ם.

ו

השלישית, און דאס האט נישט דוקא צו טון מיט די עצם נושא, אבער איך קען זיך נישט איינהאלטן פון עס ארויפברענגען, קען איך נישט סובל זיין די בריסקער גאוה אז זיי האבן דעם איינציגן ריכטיגן מהלך הלימוד און אלעס אנדערש ביז אהין איז כקליפת השום קעגן די 'אמת'ע תורה'. כאטש זיי זאגן עס נישט קלאר ארויס איז דאס ניכר פון זייער צוגאנג. רבי יצחק לעבאוויטש זאגט: "שני טעותים גדולים טעו הבריסקאים, האחד, שאין בתורה אלא פשט, והשני, שאין בפשט אלא בריסק." אזא גוטע הגדרה וואלט אפילו א בריסקער נישט געקענט זאגן.

דאס איז זיכער אז עס זענען דא מערערע פלעצער וואו עס איז מסתבר אז די קשיות זענען פשוט תלוי אין חסרון הבנה פונ'ם גדר הענין, מען טרעפט אזעלכע תירוצים איבעראל, אין גמרא, ראשונים, אחרונים. עס איז אויך אמת אז חוקר זיין אין גדרי הדברים קען אפטמאל זיין א דערפרישנדע וועג ווי אזוי צו אנקוקן

א זאך, און עס איז א געשמאקע עקסערסייז. מיין פראבלעם מיט בריסק איז אבער אז זיי האבן גענומען זאכן צו אן עקסטרעם, ממש כמעט יעדע קשיא ווערט פארענטפערט מיט א חילוק אין הגדרה, עווענטועל קומט אויס אז וואס מער קשיות עס זענען דא, אלס מער דארף מען פארדרייען דעם גדר כדי צו קענען אקאמאדירן די אלע סתירות אין די הלכות. ממילא, איך בין נישט קעגן דעם עצם ענין פון מחלק זיין, איך בין קעגן דעם ענין פון עס נעמען צו אן עקסטרעם כאילו דאס איז דער איינציגער מהלך צו פארענטפערן קשיות. (ולכשתדקדק תמצא דזהו החילוק בין הגר"ח ואביו).

והשנית, און דאס איז די עיקר פוינט, איז גאר פראבלעמאטיש דער ענין וויבאלד ווי מען זעט פון די ראשונים איז בכלל נישט געווען דאס דער כלליות'דיגער מהלך הלימוד, אויף רוב קשיות איז דער תירוץ א פרישער חידוש, א נייע הוספה, נישט א דקות'דיגע חילוק אינ'ם עומק הגדר. דאס מאכט זייער שווער עס צו אננעמען אלס אן אמת. אויף דעם האב איך מסביר געווען, אז ווען מען זאגט אן אויסגעהאלטענע פלפול איז נישט אזוי שטארק שייך די טענה, וויבאלד די לאגיק פונ'ם פשט'ל איז קבוע וקיים, אפגעזען וואס איז געווען די אריגינעלע כונה פונ'ם מחבר. למשל, אויב דער שאגת אריה האט א סתירה צווישן צוויי רמב"ם'ס און ער ענטפערט אז לויט א דריטער רמב"ם אין א באזונדערע סוגיא קומט אויס אז ס'איז נישטא קיין סתירה, דעמאלט איז דער תירוץ אן אמת'ער תירוץ, אפילו ס'איז מעגליך אז רמב"ם

אליין האט געהאלטן אז ס'איז נישט קיין סתירה צוליב אן אנדערע סיבה, וועט ער אבער אויך מודה זיין אז אויסער דעם איז עס נישט קיין סתירה צוליב דעם שאגת אריה'ס סיבה (אויב די לאגיק איז אויסגעהאלטן), מה שאין כן ביי חידושי הגר"ח, ער בויט דאך אויף דעם גאנצן גדר פונ'ם ענין נאר וויבאלד ער האט א סתירה, למשל זיין ראיה אז רמב"ם האט געהאט אזא מאדנע הבנה אין שטר איז פשוט צוליב די איבריגע 'לפיכך', אויב אבער מיר וועלן פרעגן רמב"ם פארוואס ער האט געשריבן דעם לפיכך און ער וועט אפילו נישט געדענקען אז ער האט געשריבן אזא ווארט, קומט דאך אויס אז די גאנצע גדר פאלט צוזאם, ווייל אן די קשיא פעלט בכלל נישט אויס צו מאכן דעם גדר. (פארשטייט זיך אז דאס איז נאר טעארעטיש, אויף די 'שטר' תורה איז דא נאך ראיות).

עס איז דא פעלער ווי מען קען עס בעסער פארענטפערן, אויף אזא אופן, אז כאטש די ראשונים האבן נישט בפועל געטראכט איבער ווי אזוי צו מגדיר זיין גזילה, פונדעסטוועגן האבן זיי געהאט דעם גדר ביי זיך אין מוח סובקאנשעסלי, ממילא ווען דער רמב"ם האט געשריבן צוויי סתירה'דיגע הלכות קען זיין אז ער האט נישט געמיינט צו מרמז זיין אז ער האט א נייער גדר אין דעם מושג, נאר עס איז אים פשוט נישט איינגעפאלן אז דאס איז א סתירה ווייל זיין גאנצע ערשטע הנחה פון די הגדרה איז געלאפן אויף אן אנדער ריכטונג. דאס ארבעט אבער נישט איבעראל.

בִּיצִיאַת מִצְרַיִם. וְכָל הַמַּרְבֶּה לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרַיִם הֲרֵי זֶה מְשֻׁבָּח.

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

מַעֲשֶׂה בְּרַבִּי אֱלִיעֶזֶר וְרַבִּי יְהוֹשֻעַ וְרַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה וְרַבְּי עֲקִיבָא וְרַבִּי טַרְפוֹן שֶהָיוּ מְסֻבִּין בִּבְנֵי בְרַק, וְהָיוּ מְסַפְּרִים בִּיצִיאַת מִצְרַיִם כָּל אוֹתוֹ הַלַּיְלָה עַד שֶׁבָּאוּ תַלְמִידֵיהֶם וְאָמְרוּ לָהֶם: רַבּוֹתֵינוּ, הִגִּיעַ זְמַן קְרִיאַת שְׁמַע שֶׁל שַׁחֲרִית.

מעשה ברבי:

ברסלב,

וואס איז דאס?

דורך: ברסלבער

ברסלב, וואס איז דאס?

א מאדנע פראגע, ווער ווייסט דען נישט וואס ברסלב איז? א כאפטע משוגעים וואס לאזן איבער די ווייבער און פארן אויף אומן, און טאנצן אויף די גאסן מיט צושטרויבלטע פאות.

איך וועל מודה זיין על האמת אז איך האב אויך אזוי געהאלטן אמאל, נישט ממש אזוי, איך האב געשריבן אביסל אן עקסטרעמע משל, אבער גענוג ווייט, ווי ווייט עס איז פון די אמת'ע ברסלב עפעס אזא פיקטשער איז מיר געליגן אין קאפ ביז די וועג ווי אזוי די גאס קוקט אן ברסלב.

אויף די ברסלבע, איך האב נישט געוואוסט אויב זיי זענען טאקע אינגאנצן משוגע, אדער נאר נישט פארוואס קוקט מען אן טאקע אינגאנצן נארמאל.

ברסלבע פאר משוגעים?

די סיבה איז זייער פשוט, ווען הערט א מענטש דאס אלעס איז געווען ביז איך האב קענען פון ברסלב? געווענטליך נאך ראש השנה ווען מען געלערנט ברסלב פון דער נאנט. ווען איך בין ליינט די צייטונגען, און זיי ברענגן שיינע בילדער אנגעקומען אויף ברסלב, האב איך געזעהן אז עס פון ראש השנה אין אומן, און מען זעהט דארט אלע גאר אנדערש פון וואס די גאס קוקט עס אן, נישט מיני מאדנע מענטשן, דערפאר גייט אריין אין קאפ סתם אנדערש נאר כרחוק מזרח ממערב איז בכלל אז דאס איז ברסלב. נו וואס דען זאלן די צייטונגען נישט קיין משל, ווייל מיט איין דריי איז מען שוין אויף מערב, כי גבהו שמים מארץ איז אויך נישט ברענגען בילדער? פון אידן וואס זיצן ביים ציון

און וויינען זיך אויס? פון אידן וואס דאווענען מיט השתפכות הנפש? פון אידן וואס זיצן אין די לערן שטיבלעך און לערנען פלייסיג אדער הערן אויס א שיעור? דאס איז דאך דא ערגעץ אנדערש אויך, ממילא זוכט מען די אינטערעסאנטע בילדער וואס דער עולם וועט הנאה האבן, א בילד ווי איינער טאנצט אויפ'ן גאס, א בילד ווי איינער שטייט אויפ'ן דאך, א בילד ווי איינער שלאפט אויף א רענצל, וכדומה, און דאס איז איינ'ס פון די הויפט סיבות פארן אראפקוקן ברסלב, און איך האלט אז די צייטונגען וועלן אפגעבן א דין וחשבון אויף דעם.

אבער למעשה איז דאך דא משוגעים דארט, אויב נישט וואלט מען דאך נישט געקענט כאפן די בילדער?

כדי דאס צו פארשטיין דארף איך מקדים זיין וואס ברסלב איז בכלל.

ברסלב איז נישט קיין חסידות, ברסלב איז א מהלך החיים, און דערפאר איז דא אין אלע חסידות'ן ברסלבע אידן, און זיי בלייבן נאך אלץ פון יענע חסידות, ווייל ברסלב איז נישט קיין סתירה מיט קיין איין חסידות, עס איז א מהלך וואס רבי נחמן האט אראפגעשריבן אין זיינע ספרים, און ווער עס וויל קען עס פראקטיצירן, און ווער עס טוט עס האט געווענטליך א געשמאקע לעבן.

און אין ברסלב איז אויך דא רבי'ס היינט צו טאג'ס, נישט אזוי ווי מען מיינט אז נאך רבי נחמן איז שוין נישטא קיין רבי'ס, נאר אנשטאט זיי רופן רבי'ס רופט מען זיי משפיעים, און די סיבה דערצו איז, ווייל "דער רבי" רופט מען רבי נחמן, און די משפיעים זענען אזעלכע וואס האבן גוט געלערנט זיינע ספרים און עס פראקטיצירט און זיי געבן עס איבער ווייטער.

עס זענען דא צענדליגע משפיעים אין ברסלב, יעדער האט זיך זיין אייגנארטיגע מהלך, אבער אלעס באציעט זיך אויף רבי נחמן'ס ספרים, און יעדער ברענגט עס ארויס אויף אביסל אן אנדערע וועג, אבער אין די יסודות זענען אלע די זעלבע.

איין פראבלעם איז נאר דא אין ברסלב, אז די המשכה גייט נישט אזוי ווי עס איז איינגעפירט ביי היינטיגע חסידות'ן פון טאטן צום קינד, ווען דער טאטע ווערט נפטר, ווערט זיין זוהן רבי, אין ברסלב ארבעט עס מער אויף די אלטע וועג אז א תלמיד נעמט איבער, אבער אזוי ווי עס איז שוין מער פון 200 יאר פון רבי נחמן, ממילא היינט הייסט יעדער וואס לערנט זיינע ספרים א תלמיד פון אים, און ער געבט עס ווייטער איבער, און אין דעם איז אויך דא על טעם וריח, יעדער גייט צו וועלכע משפיע עס איז אים צום הארצן, און ער פילט אז דארט וועט ער באקומען מער חיות און געשמאק.

און דערפאר, אזוי ווי עס האט נישט קיין רבי'שע הויף, עס האט נישט קיין לעצטע-נאמען משפחה, וועגן דעם איז עס א שטח הפקר, און יעדער מאן דהוא קען זיך רופן ברסלב, און דו קענסט אים נישט אפפרעגן, און פון דעם שטאמט די משוגעים וואס האבן זיך אנגעקלעבט אין ברסלב, און גראדע זענען זיי גאר גאר א קליינע פראצענט פון ברסלב, נאר אזוי ווי זיי שטארן מער ארויס, הערט מען מער פון זיי, משא"כ א איד וואס זיצט אין די זייט און ער לערנט ספרי ברסלב, און איז מקיים וואס דארט שטייט, ווער זאל דען הערן פון אים?

דו זאגסט אז זיי זענען נישט די ריכטיגע ברסלבע; ווער זאגט? זיי זאגן דאך די זעלבע אויף דיר?

אזוי ווי פריער געזאגט איז ברסלב א מהלך החיים אויסגעשטעלט לויט די תורות און שמועסן וואס

רבי נחמן שרייבט אין זיינע ספרים, און דערפאר קען מען גלייך זעהן אויב איינער איז אן אמת'ער ברסלבער, אדער ער רופט זיך נאר אזוי, פרעג אים: "די זאכן וואס דו טוסט, שטייט אין די ברסלבע ספרים? קענסטו מיר עס ווייזן פון אינעווייניג?" אויב ווייסט ער עס איז ער א ברסלבער, און אויב נישט האט ער מיט ברסלב קיין שייכות נישט, והוא פשוט.

וואס איז א רבי?

רבי נחמן שרייבט אין ליקוטי מוהר"ן אז עס זענען דא מענטשן וואס זאגן: "פארוואס דארף איך זוכן א גרויסער צדיק און ערליכער איד צו גיין צו אים? איך קען דאך גיין צו סיי וועלכן חשובער איד און זיך לערנען פון אים, קודם זאל כאטש זיין אזוי ווי אים" זאגט אויף דעם רבי נחמן אז דאס איז א טעות, ווייל א רבי איז אזוי ווי א דאקטער, ער היילט דעם מענטש און געבט אים די ריכטיגע דייעטע צו זיין געזונט ברוחניות, יעצט ווען א מענטש וועט זאגן "פארוואס דארף איך נעמען א גרויסן דאקטער, לאמיך נעמען א קליינעם דאקטער, (זיין טאטע איז דאך געווען א גרויסער דאקטער) קודם זאל איך זיין אזוי געזונט ווי אים" דאס איז דאך זייער נאריש גערעדט, וואס האב איך פון דעם אז ער איז געזונט? איך וויל אז ער מיר אויך קענען מאכן געזונט, און די זעלבע איז מיט א רבי, ער דארף מיר קענען אויסהיילן ברוחניות, און פון דעם וואס ער איז ערליך האב איך גארנישט, ער דארף מיר אויך מאכן ערליך.

און מיט דעם האט זיך זייער שטארק געטוישט די דרך החסידות, אמאל האט מען געזוכט א רבי מער פאר די סיבה פאר א רוחניות'דיגע דאקטער, און דערפאר איז רבי'סטעווע אריבער געגאנגען צו א תלמיד וואס האט דאס מערסטע געטויגט צו

דעם, משא"כ היינט איז געווארן עפעס אן אנדערע מושג אין חסידות, עס איז נישט קיין כלל ביי אלע, אבער ביי אסאך חסידות איז דער עיקר צו קוקן אויף דעם רבי'נס הייליגע צורה, כאפן שיריים, נעמען א ברכה וכדו', און איך רעד אפילו ווען דער רבי איז באמת א צדיק, און עס איז טאקע ווערט צו נעמען א ברכה פון אים, אבער דאס מיינט א "צדיק", און נישט קיין "רבי", א רבי דארף געבן הדרכה פאר זיינע תלמידים ווי אזוי זיך צו פירן.

(רבי נחמן זאגט גראדע אויך אז אפילו א פאלשע רבי איז אויך א

גוטע זאך, ווייל ווי נישט ווי האלטן זיי דעם עולם אין די ראמען,

אבער דאס איז נישט די ריכטיגע לכתחילה'דיגער וועג)

און דאס איז די סיבה פארוואס אזויפיל היימישע אידן ווערן נעבעך פארכאפט אין ברסלב, עלטערן עסן זיך אויף דאס געזונט, "מיין קינד איז געווארן א ברסלבער רח"ל", נו וואס זאל דער קינד טוהן אז ער דארף אביסל סיפוק, ער וויל הערן עפעס צו די זאך, עפעס וואס רעדט צו זיין נשמה, און דא האט ער געטראפן ברסלב וואס געבט הדרכות, וואס געבט א מהלך החיים, האט ער זיך אנגעטשעפעט אויף ברסלב.

בקיצור, איך האב געזעהן דא אין שטיבל פון צווישן די שורות, אויף די וועג ווי אזוי מען רעדט פון ברסלב, אז דער עולם האט בכלל נישט ארויס וואס ברסלב איז, און איך קען קיינעם נישט דן זיין דערויף ווייל איך בין אויך אזוי געווען אמאל, האב איך געקלערט צו עפענען אן אשכול צו אראפשרייבן די יסודות פון ברסלב, האב איך יעצט געענדיגט די הקדמה, די הקדמה איז בעיקר געשטעלט אויף וואס ברסלב איז נישט, און איך האף בקרוב צו ממשיך זיין מיט א סעריע שמועסן בתורת ברסלב, וואס ברסלב איז יא, און איך האף אז דער עולם וועט הנאה האבן.

אָמַר רַבִּי אֶלְעָזָר בֶּן עֲזַרְיָה: הֲרֵי אֲנִי כְבֶן שִׁבְעִים שָׁנָה, וְא זָכִיתִי שֶׁתֵּאָמֵר יְצִיאַת מִצְרַיִם בַּלֵּילוֹת עַד שֶׁדְּרָשָׁהּ בֶּן זוֹמָא: שֶׁנֶּאֱמַר, לְמַעַן תִּזְכֹּר אֶת יוֹם צֵאתְ מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם כֹּל יְמֵי חַיֶּי, יְמֵי חַיֶּי - הַיָמִים, כָּל

פון פסוק אז די שטרעקע פון די

עד שדרשה:

וועלט ביזן הימל איז די זעלבע

דרשות חז"ל

לאנג ווי די שטרעקע פון מזרח ביז מערב:

וחכמים אומרים זה וזה כאחד שוין

וסיפורי מעשיות

שנאמר כגבוה שמים על הארץ [וגו'] כרחוק מזרח ממערב ואי חד מינייהו נפיש נכתוב תרווייהו כי ההוא דנפיש.

דורך: תחכמוני און אזוי זענען דא צענדליגע גמרות וואס ברענגען זיך ראיות פון די פסוקים צו זייערע מיינונגען אויף די [אין אן אנדער ארט] האב איך אויפגעוויזן פון א מציאות ווען מיר האבן שוין פריער געזעהן אז זיי האבן גרוטליכען אונטערזיכונג פון מאמרי חז"ל אז חז"ל נישט געהאט קיין ריכטיגע בילד פון די מציאות. דארפן האבן נישט געהאט אונזערע ידיעות אין סייענס. מיר מיר יעצט וויסן צו אלע דרשות וואס חז"ל זאגן אויף האבן אויך געזעהן אז עטליכע ראשונים ואחרונים האבן פסוקים זענען מקובל מסיני אדער צו איז די מעטאדע אויך אנערקענט אין דעם. דאס קען אבער שאפן אנדערע פון דרשות מקובל און אלעס וואס מען לערנט ארויס פראבלעמען ווייל חז"ל ברענגען פיל מאל דרשות פון פון די פסוקים זענען מוכרח. און אז מען רעדט שוין פסוקים צו שטיצן זייערע מיינונגען. אזוי ווי די גמרא פון דעם ענין וועלן מיר ארומשמועסן וועגן אגדת חז"ל אין בכורות (ח.) ברענגט זיך א ראיה פון די פסוקים אז בכלליות. אן אגדה איז יעדער דרש פון פסוק, מעשה, א שלאנג געבוירט נאך זיבן יאר:

השקפה אדער באהויפטונג וואס איז נישט אין תחום פון הלכה, דהיינו עס קומט נישט ארויס עפעס א דין מנא הני מילי אמר רב יהודה אמר רב ומטו פון דעם.

בה משום דר' יהושע בן חנניא שנאמר ארור אתה מכל הבהמה ומכל חית השדה אם מבהמה ווי מיר וועלן יעצט זעהן זענען אלע ראשונים מודה אז נתקללה מחיה לא כ"ש אלא לומר לך כשם נישט יעדער דרש איז מקובל. די שאלה איז נאר ווי שנתקללה הבהמה מחיה אחד לשבעה ומאי ניהו ווייט מען נעמט דאס. אזוי אויך דארף מען וויסן וואס חמור מחתול כך נתקלל הוא מבהמה אחת לשבע זענען די גדרים מיר זאלן נוצן צו וויסן וועלכע אגדה דהוה ליה שב שני.

איז א מקובל און וועלכע נישט. אזוי ווי מיר וועלן זעהן איז נישטא קיין פונקטליכע גרעניץ אין דעם נאר עס זענען דא געוויסע אגדות וואס יעדער איז מודה אז עס אזוי אויך ברענגט זיך די גמרא אין תמיד (לב.) א ראיה

איז נישט מקובל און עס זענען דא אגדות וואס יעדער איז מודה אז עס איז יא מקובל און דערנאך זענען דא אגדות וואס די ראשונים דינגען זיך צו עס איז מקובל אדער נישט. אויך זענען דא אגדות וואס די ראשונים האבן נישט געקענט פעסטשטעלן אויב עס איז א קבלה ממילא האבן זיי עס געלאזט מיט די כלל "אם קבלה נקבל ואם לדין יש תשובה", דהיינו אויב עס איז מקובל דאן קען איך זיך נישט דינגען אבער אויב די אגדה איז נאר מסברא דאן דינג איך זיך מיט דעם. און אזוי וועלן מיר אויך זעהן אז יעדער פירוש אין פסוק אדער אגדה וואס חז"ל זאגן נאר מסברא דאן באציען זיך די ראשונים צו דעם אזוי ווי צו א צווייטנס. און די ראשונים האבן נישט קיין פראבלעם צו אוועקמאכן די דעות און עס אפצופרעגן, אזוי ווי דער רמב"ם שרייבט אין מורה נבוכים (ח"ב פרק כ"ו):

ראיתי דברים של ר' אליעזר הגדול בפרקים המפורסמים, הידועים כפרקי ר' אליעזר, שלא ראיתי מעולם תמוהים מהם בדברי אף אחד מן ההולכים בעקבות תורת משה רבנו; כי הוא אמר דברים שאתה מוזמן לשמעם כלשונם... ובכלל אלה דיבורים המשבשים מאוד מאוד את אמונתו של בעל-דת מלומד, ולא מצאתי להם פירוש משכנע. ציינתי לך את זה רק כדי שלא תטעה בו.

יעצט וועלן מיר אריינקריכן אביסל אין די פארצווייגטע נושא און פרובירן ארויסצוקומען מיט עפעס. עס איז קלאר פון גמרא אז נישט יעדע דרש איז פשוט אין פסוק. די גמרא שרייבט אין עטליכע פלעצער "אין מקרא יוצא מידי פשוטו". אבער וואס פונקטליך איז די מטרה פון א דרש? דער רמב"ם אין מורה נבוכים (ח"ג פרק מג) שרייבט אזוי:

לארבעת המינים שבלולב נתנו החכמים ז"ל טעמים כלשהם על דרך הדרשות אשר שיטתן ידועה למי שמבינים את דבריהם. כי הם, לדעתם, בצורת מליצות פיוטיות, ולא (סברו) שזאת

משמעות הכתוב. האנשים נחלקו באשר לדרשות לשני חלקים. חלק דימו שהן באות להבהיר את הכתוב, וחלק זלזלו בהן ושמו אותן לצחוק, שכּן ברור וּמְחֻוָּר שאין זאת משמעות הכתוב. החלק ההוא נאבקו לסתור-את-מה-שגלוי-לעין כדי לאמת, לטענתם, את הדרשות ולהגן עליהן, וסברו שזאת היא משמעות הכתוב, שדין הדרשות כדין הדינים המסורים במסורת. שתי הקבוצות לא הבינו שהן בבחינת מליצות פיוטיות, שאין בהן כדי לבלבל את מי שניחן בהבנה. שיטה זאת היתה נפוצה בזמן ההוא. הכול השתמשו בה כמו שהמשוררים משתמשים בביטויים פיוטיים. (החכמים) ז"ל אמרו: תני בר קפרא: "ויָתֵד תהיה לך על אֲזֵנְךָ" (דברים כ"ג, 14): אל תקרא אֲזֵנְךָ אלא אָזְנְךָ, מלמד שאם ישמע אדם דבר מגונה יתן אצבעו בתוך אזנו. מי ייתן וידעתי האם לדעת בורים אלה התנא הזה מאמין כזאת באשר לפירוש הכתוב הזה, ושזה עניין המצוָה הזאת, ושהיתד היא האצבע ואֲזֵנְךָ הן האוזניים! איני חושב שאף אחד מן הבריאים בשׂכלם סובר כך. אלא זאת היא מליצה פיוטית נאה מאוד, שבה הוא ממריץ למידה מעולה, והיא שכשם שאסור להגיד דברים מגונים כן אסור לשמוע אותם. והוא הסמיך זאת על הכתוב על דרך ההמשלות הפיוטיות. כן כל מה שנאמר בדרשות: "אל תקרי כך אלא כך" - זאת משמעותו. חרגתי מן הנושׂא. אבל זה דבר מועיל שזקוק לו כל בעל שׂכל מבין בני-התורה והרבנים.

שרייבט דא דער רמב"ם אז די כוונה פון א דרשה איז נישט צו מסביר זיין פשט אין פסוק (אזוי ווי א חלק מענטשען גלייבן) נאר דאס איז א מליצה, דהיינו אז מען נעמט א פסוק און פון דעם ברענגט מען ארויס א געוויסע מדה טובה אדער שיינע נקודה דורכן אפטייטשן די פסוק אויף אן אנדערען אופן ווי די פשוט פשט. און די רמב"ם ברענגט א שיינע משל ווי בר קפרא ברענגט ארויס א שיינע ווארט דורך א שיינע מליצה אין פסוק.

דער רמב"ם כאפט טאקע אן א הערליכען משל אבער ווי מיר ווייסן זענען נישט אלע דרשות שיינע מליצות (כאטשיג נישט אזוי שיין ווי די ווארט פון בר קפרא). די מהר"ץ חיות אין זיין ספר מבוא התלמוד (פרק י"ז – דאס איז אויך געדרוקט אין די הקדמה צום עין יעקב) ברענגט אויך אראפ די רמב"ם אבער ער לייגט צו א ווארט:

וכל אלו הענינים סמכו דרך המדות הנדרשות לכתבי קודש למען ישתמר היטב בלב השומעים והמעיינים וכמ"ש הרמב"ם במורה נבוכים פרק מ"ג לשלישי כי דרשות חז"ל וביחוד דרך הדרוש אשר הורגלו חז"ל בלשון אל תקרי כך אלא כך המה דרך מליצת השיר להזהיר על המדות טובות ולהשמר מן המגונות. וסמכוהו לכתבי קודש מפני הסבה כי לא היה שום דבר כתוב בדורות הראשונים חוץ מכתבי קודש והשאר היה אסור לכתוב מפני איסור תורה "דברים שבע"פ אסור לאומרם בכתב". וכשהיו שומעים ענין נאה סמכוהו למקרא למען יזכירו בכל עת את דברי מוסר ותוכחה אשר שמעו בזה ע"ש.

ועל דרך זה כתב ג"כ הרשב"א... בזה"ל: כוונת חז"ל במדרשות כאלו להסמיכם אל הכתוב בלשונות שלא ישכח זכרם. לא שהיתה כוונתם לפרש הכתובים ככה ולהוציא מפשטם ע"ש.

אזוי ווי די מהר"ץ חיות און די רשב"א שרייבן האבן די חכמים געזוכט דרשות אין פסוק כדי צו קענען געדענקן די מוסרים וואס זיי האבן געהאלטן פאר וויכטיג צו געדענקן. נאר אזוי ווי עס איז געווען אן איסור אראפצושרייבן תורה שבע"פ האבן זיי געזוכט רמזים אין פסוק אזוי ווען זיי וועלן דאס לערנען וועלן זיי זיך דערמאנען וואס זיי האבן געוואלט געדענקן. באמת זענען דא ראשונים וואס שרייבן אזוי אויך פאר די דרשות וואס מען לערנט ארויס הלכות. אז חז"ל האבן געהאט די הלכות מקובל נאר זיי האבן געזוכט רמזים

אין פסוק כדי דאס צו געדענקן. מיר רעדן אבער נישט פון הלכה יעצט נאר פון אגדה.

אזוי ווי מיר האבן געזעהן יעצט האלט די רמב"ם אז די דרשות זענען שיינע מליצות אין פסוק. אבער עס זענען אויך דא אסאך דרשות וואס ברענגען נישט ארויס קיין גרויסע מאראלן נאר זענען סתם ווערטלעך אין פסוק אזוי ווי די דרש אז די תורה פאנגט זיך אן מיט א בי"ת ווייל די ווארט "ברכה" פאנגט זיך אויך אן מיט א בי"ת. די אבן עזרא אין זיין הקדמה צו זיין פירוש על התורה מאכט ליצנות פון די דרשות און ער שרייבט אז די קענסט טרעפן ווערטער וואס פאנגן זיך אן מיט א בי"ת און זענען שלעכטע ווערטער אזוי ווי "בליעל" און אזוי אויך קענסטו מאכן צען דרשות אויף איין ווארט:

גם יש דרש שהוא טוב לאחרים, וידריך בדרך תבונה את הנערים, כי יש עוף שאיננו רואה ביום הנגוהות, ובלילה רואה מפני שעיניו כהות. כדרש שהעולם נברא בבי"ת בעבור 'ברכה', ואם הדבר ככה - "הנה ה' בוקק הארץ ובולקה", "ואשיתהו בתה", "ובטלו הטוחנות", "בל ידעום", "משחת בלי", "בלו שמלותיכם", "בלע ה'", "בלל ה'", "ובתקוך", "וברא אתהן", "בין בתריו", "בזיון וקצף", "ילדו לבהלה", "בלהות אתנך", "איש בליעל", "בעל פעור", "כרע בל", "כהני במות". ואם הרי"ש - "ראשה די דהב", "הנה איש רע ובליעל".

אשר מעט השכל בלבו, ואף כי אשר חכמת א-להים בקרבו, יוכל להוציא מדרשים, וכולם כנגד הגוף הפשוט הם כמלבושים, וקדמונינו זכרם לברכה אמרו על ככה: "אין מקרא יוצא מידי פשוטו"

דרש "בראשית":

בתורה, שנאמר: "ה' קנני ראשית דרכו

אחר: העולם נברא על לויתן, שנאמר: "הוא ראשית דרכי א-ל

אחר: העולם נברא שייראו מלפניו, כי כן כתיב: "ראשית חכמה יראת ה'

אחר: העולם נברא בעבור הביכורים, שנאמר: "ראשית ביכורי אדמתך

ובסוף "יהי אור" על ימות המשיח, אז יבדיל ד' בין המקוה לישועתו, ובין אשר במחשך מעשיהם...וסוף דבר אין לדרש סוף.

אזוי ווי די אבן עזרא שרייבט זענען די דרשות פאר "קינדער" וואס קענען נאר פארשטיין אזעלכע דרש'לעך אזוי ווי די עוף וואס קען נישט זעהן בייטאג ווייל עס איז צו ליכטיג פאר אים, נאר ביינאכט קען ער זעהן. איך וועל דא צוברענגען נאך צוויי ציטאטן פונעם אבן עזרא איינס ווי ער שרייבט אויף א דרש אז דאס איז נאר פאר קינדער און די אנדערע ווי ער שרייבט אז מיט געוויסע דרשות אזוי ווי גמטריאות קען מען זאגן וואס מען וויל:

הדרש על נקודות וישקהו - טוב הוא לעתיקי משדים כי על דרך הפשט לא חשב עשו לעשות רע לאחיו והעד ויבכו כאשר עשה יוסף עם אחיו: (בראשית פרק לג פסוק ד)

חז"ל שרייבן אין מדרש רבה (בראשית פרשה עח פסקה ט) "אמר לו ר' ינאי אם כן למה נקוד עליו אלא מלמד שלא בא לנשקו אלא לנשכו ונעשה צוארו של אבינו יעקב של שיש וקהו שיניו של אותו רשע". אויף דעם זאגט די אבן עזרא אז די פשט איז גוט פאר קליינע קינדער ווייל פון די פשוט פשט אין פסוק זעהט אויס אז עשיו האט נישט געוואלט שלעכט טוהן פאר יעקב.

חניכיו - שחנכם פעמים רבות במלחמה ואם לא נזכר. וחשבון אותיות אליעזר דרך דרש כי אין הכתוב מדבר בגימטריא כי יכול יוכל הרוצה

להוציא כל שם לטוב ולרע רק השם כמשמעו: (בראשית פרק יד פסוק יד)

חז"ל שרייבן אין נדרים (לב.) אז דאס וואס די פסוק שרייבט אז אברהם האט באוואפנט 318 יונגען מיינט בעצם אליעזר וואס איז בגימטריא 318 " איכא דאמרי אליעזר הוא דחושבניה הכי הוי". זאגט די אבן עזרא אז דאס איז נישט פשט אין פסוק נאר מיט גמטריאות קען מען צושטעלן וואס מען וויל.

על כל פנים האבן מיר שוין געזעהן דא אז אסאך דרשות זענען נאר מליצות און פילע פון דעם זענען נאך שוואכער און זענען בלויז ווערטלעך פאר קינדער (לויטן אבן עזרא). לדאבונינו זענען היינט רוב מענטשען פארנומען מיט די דרשות און בויען אויף דעם תילי תילים פון תורות. מען נעמט עטליכע פון די דרשות מען פרעגט קושיות און מען ענטפערט תירוצים און מען איז מסביר פסוקים, גמרות אדער הלכות מיט דעם. היש קץ לדברי רוח? אויב איז נאך די אריגינעלע דרש אמאל א שיינע און זיסע מליצה איז נאך די אלע פשט'לעך קומט דאס ארויס מיאוס און לעכערליך. די מאראל פון דעם איז, פרוביר נישט אריינצולערנען פשט'לעך אין אזעלכע דרשות. נעם עס אזוי ווי עס שטייט און גייט.

ביז יעצט האבן מיר גערעדט פון דרשות וואס זענען נאר שיינע ווערטלעך און רמזים צוגעטשעפעט צו פסוקים. עס איז קלאר אבער אז פילע דרשות אין חז"ל זענען געווידמעט צו מסביר זיין פשט אין פסוק אזוי ווי א מפורש אויף תנ"ך פרובירט צו פארשטיין די פסוקים כפי יכלתו. צו בנוגע דעם דארפן מיר יא אננעמען זייערע ווערטער און זאגן אז זיי האבן געוואוסט די ריכטיגע פשט אין פסוק. ר' אברהם בן הרמב"ם שרייבט אין זיין מאמר אויף אגדות אזוי:

כי כל הדרשות הנמצאים בדבריהם ז"ל בתלמוד ובשאר מקומות מתחלקות לחמשה חלקים... החלק הרביעי שאומר אותו בפי' פסוקים על

דרך מחמדי השיר. לא מפני שאומרם האמין כי ענין הפסוק הוא ענין הדרש ההוא וחלילה וחס. הוא מה שאמרו ז"ל מקרא לחוד. ודמיון החלק הזה מה שאמרו בגמרא דתענית א"ר יוחנן מאי דכתיב עשר תעשר, עשר בשביל שתתעשר. וכאשר אמרו שם בפירוש והריקותי לכם ברכה עד בלי די, עד שיבלו שפתותיכם מלומר די, וכן כל כיוצא בזה, ולא יעלה על דעתך שכל דרש בפסוק מן הפסוקים כאשר יאמין מי שלא הגיע לדעת אמיתית שאומרים שזה הקבלה בידם כאשר הוא בעיקר התורה והקבלות. אין הדבר כן. אך דע כי פירוש לפסוקים שאינם תלוים בעיקר מעיקרי הדת ולא בדין מדיני התורה שאינם קבלה בידם אבל יש מהם לפי הכרעת הדעת ויש מהם דברים הנאים ומתקבלים על דרך מחמדי השיר ומשיאים המלות והענינים שהם יכולים לישא ומוציאים אותם. וכמה פעמים על דרך תלמוד הבינה במחמדי השיר.

צום ערשט רעדט ר' אברהם ארום וועגן די דרשות וואס זענען נאר געזאגט געווארן אלץ מליצה און אפילו דער וואס האט געזאגט די מאמר האט נישט געהאלטן אז דאס איז פשט אין פסוק. אבער דערנאך רעדט ער פון דרשות אין פסוק וואס חז"ל האבן אנגעגעבן אלץ א פירוש פארן פסוק און אויף דעם אלעס שרייבט ער אז יעדע פירוש אין פסוק וואס איז נישט תלוי אין אן עיקר הדת אדער אין א הלכה איז נישט מקובל, נאר אסאך דרשות זענען געזאגט געווארן פשוט אלץ מליצה און אסאך זענען געזאגט געווארן לפי הכרעת הדעת, דהיינו לויט ווי די בעל המאמר האט פארשטאנען די פסוק לויט זיין אייגענעם דעת. און ער ברענגט צוויי ביישפילן וואס ברענגן ארויס די צוויי סארטן דרשות:

כי אני לא מסתפק במאמר דברי ר' יהושע בפ' וישמע יתרו "מה שמועה שמע ובא, מלחמת עמלק שמע ובא" כי זה משיקול הדעת אמרו ולא מקבלה, וראיה לזה ממה שאמרו שכן היא

כתובה בצדה ואם היתה קבלה בידו לא היה צריך ראיה לפירושו. ועוד ראיה אחרת שהרי אנו רואים חכמים אחרים זולת ר' יהושע בפ' סוברים דעת אחרת ואם הדבר קבלה לא היו חולקים בו, שהרי ר' אלעזר אמר מתן תורה שמע והביא גם הוא ראיה לפירושו. ור' אליעזר אומר שמועת ים סוף שמע ובא והביא גם הוא ראיה לפירושו

צום ערשט ברענגט ער א ביישפיל ווי חז"ל פרובירן צו פארשטיין פשט אין פסוק "וישמע יתרו". וואס האט ער געהערט? עטליכע חכמים געבן אן זייערע מיינונגען לויט זייערע פארשטאנד. און דא שרייבט ר' אברהם צוויי כללים צו וויסן אז א געוויסע דרש איז נישט מקובל נאר געזאגט געווארן משיקול הדעת. איינס אויב ער ברענגט זיך א ראיה צו זיין פשט דאן מיינט עס אז ער האט נישט קיין קבלה דערצו נאר ער פארשטייט די פסוק אזוי פון זיין אייגענעם פארשטאנד. צווייטנס אויב עס איז דא א מחלוקת אין דעם דאן מיינט דאס אז חז"ל האבן נישט געהאט קיין קבלה אין דעם. קומט אויס אז יעדע מאל וואס די זעהסט אז צוויי חכמים געבן אן אנדערע דעות אין א געוויסע דרש אדער אגדה דאן ווייסטו אז חז"ל האבן דאס נישט געהאט מקובל נאר זיי האבן אליינס פארשטאנען אזוי. און באמת שרייבט שוין די רמב"ם אזוי (אין זיין הקדמה צום פירוש המשניות) אפילו לגבי הלכה, אז אין הלכה למשה מסיני איז נישט דא קיין מחלוקת:

החלק הראשון, פירושים מקובלים מפי משה, ויש להם רמז בכתוב, ואפשר להוציאם בדרך סברא, וזה אין בו מחלוקת...

אבל נפלה המחלוקת והעיון בדבר שלא נשמע בו הלכה... אבל מי שיחשוב שהדינין שנחלקין בהם כמו כן מקובלים מפי משה, וחושבים שנפלה המחלוקת כדרך טעות ההלכות, או השכחה, או מפני שאחד מהם קבל קבלת אמת והשני טעה

בקבלתו, או שכח, או לא שמע מפי רבו כל מה שצריך לשמוע... זה הדבר מגונה מאד והוא דברי מי שאין לו שכל ואין בידו עיקרים ופוגם באנשים אשר נתקבלו מהם המצות, וכל זה שוא ובטל.

מיר וועלן נישט פארקריכן צו הלכה נאר מיר וועלן זיך האלטן צו אגדה. אבער מיר זעהן דא אז די רמב"ם שרייבט אויך אז אין א זאך וואס איז מקובל איז נישט דא קיין מחלוקת נאר אין א זאך וואס איז געזאגט געווארן מסברא קען זיין א מחלוקת אין דעם. נחזור לדברי ר' אברהם:

וכן אין ספק בעיני כי דברי האומר בפי' דבר אל בני ישראל ויסעו הסיע אותן מלבן כי זה על תלמוד הבינה במחמדי השיר ולא על פי' הדת. ותמצא לחכמים ז"ל דרשות מזה החלק בלי ספק שלא יהא פי' דרשות פסוק אלא דרשות עומדות בעצמן כדאמר בגמרא ר"ה תנא הוא כנען הוא סיחון הוא ערד. סיחון שדומה לסיח במדבר, כנען על שם מלכותו, ומה שמו ערד שמו. וקרוב להיות כי רוב הדרשות הנמצאות בדבריהם ז"ל הם מזה החלק. כי הוא האמת שאין עליו מערער אלא שוגה ופתי כי זה החלק מדבריהם יתחלק לחלקים רבים בחחלק ענינים כהתחלק דעת המשוררים כן יתחלקו דרשות אלו בהתחלק דעות האומרים וחכמתם, והתבונן זה.

דא ברענגט ער צו א ביישפיל פון א מליצה און ער ענדיגט צו אז יעדער וואס האט אביסל שכל ווייסט אז די דרשות זענען נישט מקובל נאר זענען געזאגט געווארן משיקול הדעת אדער בתורת מליצה. ר' שמואל הנגיד אין זיין מבוא לתלמיד שרייבט אויך אזוי:

והגדה הוא כל פי' שיבא בתלמוד על שום ענין שלא יהיה מצוה זו היא הגדה, ואין לך ללמוד ממנה אלא מה שיעלה על הדעת. ויש לך לדעת שכל מה שקיימו חז"ל הלכה בענין מצוה שהיא

מפי משה רבינו ע"ה שקבל מפי הגבורה אין לך להוסיף ולא לגרוע ממנו. אבל מה שפירשו בפסוקים כל אחד כפי מה שנזדמן לו ומה שראה בדעתו, ולפי מה שיעלה על הדעת מן הפירושים האלו לומדים אותם והשאר אין סומכין עליהם:

שרייבט דא ר' שמואל הנגיד קלאר אז די אלע פירושים אין פסוק זענען נאר געשריבן געווארן לויט די פארשטאנד פון די בעלי המאמרים און ממילא דארף מען נאר לערנען דאס וואס לייגט זיך אויפן שכל און אויף די רעשט דארף מען זיך נישט פארלאזן. איך וועל יעצט ברענגען עטליכע ביישפילן ווי חז"ל זענען מסביר פסוקים און וויאזוי די אברבנאל דינגט זיך אויף זיי. איך ברענג בעיקר פונעם אברבנאל ווייל ער צונעמט יעדע פירוש פון חז"ל און ער שרייבט קלאר אקעגן דעם ווען ער האלט אז עס איז נישט ריכטיג.

עס ווערט געברענגט אין שמואל א' אז די פלשתים האבן צוגענומען די ארון און שפעטער (נאכן האבן צרות פון דעם) האבן זיי דאס צוריקגעשיקט. אבער ווען די ארון איז אנגעקומען צו בית שמש זענען געשטארבן פילע מענטשען פון זיי "כי ראו בארון ה'". אלע מפרשים מוטשען זיך וואס איז געווען זייער חטא ווייל די פסוק שרייבט נישט קלאר. נאך א זאך איז שווער אין פסוק ווייל די פסוק שרייבט אז עס זענען געשטארבן "שבעים איש חמשים אלף איש" וואס דאס איז מאדנע. וויפיל מענטשען זענען געשטארבן? זיבעציג אדער פופציג טויזנט אדער זיבן און פופציג טויזנט? יעצט קוקט וואס די אברבנאל שרייבט אויף דעם:

ויך באנשי בית שמש וגו'. שאלתי בתחלת הפרשה למה הכה השם באנשי בית שמש מכה רבה כזאת? ויקשה עוד למה אמר שבעים איש חמשים אלף איש? והיה ראוי שיאמר חמשים אלף ושבעים איש... ולענין השאלה הראשונה מצאתי דעות לחכמינו ז"ל במסכת סוטה פרק אלו נאמרין (דף ל"ה ע"א וב') מהם אמרו שהיו קוצרים

ומשתחוים ולא הניחו מלאכתם בעבור הארון, ומהם אמרו שדברו אנשי בית שמש דברים כנגד הארון, מאן אמרייך דאמריית, רוצה לומר מי הכעיסך שנתכעסת ומאן פייסך דאתפייסת, ומהם אמרו שמרוב שמחתם פרצו לראות בארון ופתחו אותו לראות מה שבתוכו... ולענין השאלה השנית... וחכמינו ז"ל פירשו (סוטה שם) שבעים איש שהיו שקולין חמשים אלף איש, או חמשים אלף איש שכל אחד מהם היה שקול כשבעים סנהדרין וכן הביאוהו גם כן בבמדבר סיני רבא (פר' ה' דף רכ"א ע"א וב'). וכל הדעות האלה זרים מאד בפשט הפסוק.

כדי צו פארענטפערן די קושיות קומען חז"ל אויף מיט עטליכע פירושים צום ביישפיל אז זיי האבן גערעדט קעגן די ארון וכו' און אז עס זענען געשטארבען זיבעציג מענטשען וואס זענען שקול כנגד פופציג טויזנט מענטשען. די אלע תירוצים זענען מאדנע פאר אונז וואס ווילן פארשטיין די פסוק ווי מער לויט פשוט'ן פשט און די אברבנאל שרייבט טאקע אויף דעם אז די אלע דעות זענען מאדנע.

אן ענדליכע זאך געפונען מיר אין מלכים ווי עס שטייט אז שלמה המלך האט געהאט פערציג טויזנט שטאלן און אין דברי הימים שטייט אז ער האט געהאט פיר טויזנט. יעצט קוקט וואס חז"ל זאגן און וואס די אברבנאל שרייבט דערויף:

השאלה הששית במה שאמר כאן ויהי לשלמה ארבעים אלף ארות סוסים ובדברי הימים (ד"ה ב' ט' כ"ה) נאמר תמורת זה ארבעת אלפים ארות סוסים, וחכמים (סנהדרין פ"ב כ"א ע"ב) ז"ל השתדלו לישב הכתובים האלה, ומהם אמרו ארבעים אלף ארות היו, ובכל אחת מהן ארבעת אלפים אצטבליאו"ת, ומהם אמרו ארבעים אלף אצטבליאו"ת היו ובל אחת מהן ארבעת אלפים סוסים... אבל אצלי היו באמת שני הדעות האלה

רחוקים מאד מדרך המושכל, לפי שיתחייב אליהם שהיו לשלמה תמיד מאה וששים אלף אלפים סוסים... הנה הוא בלא ספק אפשר רחוק מאד קרוב לנמנע לא יסבלהו השכל האנושי בשום צד. (אברבנאל מלכים א' ב ד"ה השאלה השישית לפני פסוק יג)

פון די צוויי מאמרים זעהן מיר אז חז"ל האבן פרובירט צו פארענטפערן אסאך קושיות אויף פסוקים. און אסאך מאל האבן זיי גענוצט מאדנע תירוצים אבער די אברבנאל באציעט זיך צו די פירושים ווי א תירוץ מסברא און ער פרעגט דאס אפ אינגאנצן. עטליכע מאל ברענגט די אברבנאל אראפ די דעות פון חז"ל צוזאמען מיט די דעות פון נוצרים, אזוי אז די דעות פון חז"ל זענען פשוט נאך א פשט אין פסוק וואס דארף ווערן גרונטליך אנאליזירט פונקט אזוי ווי די פשטים פון א צווייטע ראשון אדער אפילו פון א נוצרי. קבל את האמת ממי שאמרו!

אין פסוק שטייט אז ווען די אידן האבן געבעטן א קעניג פון שמואל האט זיך די באשעפער אויפגערעגט אויף זיי. די מפרשים מוטשען זיך אבער וואס איז געווען זייער חטא עס איז דאך א פסוק אין די תורה " כי תבא אל הארץ אשר ידוד אלהיך נתן לך וירשתה וישבתה בה ואמרת אשימה עלי מלך ככל הגוים אשר סביבתי שום תשים עליך מלך". אויף דעם שרייבט די אברבנאל:

והנה בדרוש הזה (למה חרה אף ה' ובעיני שמואל רע על אשר שאלו ישראל מלך בהיותו מצוה ממצות התורה) מצאתי בו לחז"ל ולחכמי הנוצרים חדשים גם ישנים חמשה דעות: הדעת הראשון הוא לחז"ל בספרי (פרשת שופטים דף מה קע"ח) אמרו לא בקשו ישראל מלך אלא להעבירם לע"ז... והדעת הזה הוא רחוק מאד, כי אם היה כן לא היה הקדוש ברוך הוא ממלא שאלתם ולא היה מספיק בידיהם... וכל זה יורה שלא כוונו לענין ע"ז חלילה וחס... הדעת השני

הוא ג"כ דעת חז"ל והביאוהו בתוספתא דמסכת סנהדרין (פ"ב כ' ע"ב) אמרו שנענשו לפי שאמרו והיינו גם אנחנו ככל הגוים... וגם זה איננו שוה לי, לפי שהתורה כאשר צותה בתורת המלך אמרה (דברים י"ז י"ד) ואמרת אשימה עלי מלך ככל הגוים אשר סביבותי, ואם ישראל שאלו כמו שצותה תורה באמרם לפשטנו ככל הגוים מה פשעם ומה חטאתם?... והנה שמעתי בשם דון פאילו האגמון אשר היה בבור"גוש דעת חמישי בזה...זהו דעת האגמון בזה הדרוש והלצתי בעדו. והנה נוכל לסייע עוד דעתו בשנאמר... האמנם גם לדעת זה ימשכו ספיקות... (אברבנאל שמואל א' ח ד"ה (ד, ה, ו,) ויתקבצו כל זקני ישראל וגו')

זעהן מיר דא ווי די אברבנאל פארגלייכט די דעות פון חז"ל מיט די דעה פון א נוצרי. און בעת די דעות פון חז"ל געפעלן אים אינגאנצן נישט, האלט ער אז די פירוש פונעם אגמון איז מער מסתבר אין פסוק. ביז דא האב איך געוויזן אז די ראשונים האבן נישט קיין פראבלעם זיך צו דינגען מיט א פירוש אין פסוק וואס זיי האלטן אז עס איז נישט ריכטיג, און זיי קענען זיך דינגען מיט די גאנצע שארפקייט אזוי ווי זיי וואלטן אפגעפרעגט א צווייטע ראשון'ס פשט. אונז האבן אויך געזעהן אז חז"ל פרובירן אסאך מאל מסביר צו זיין פסוקים מיט פירושים וואס מיר וואלטן קיינמאל נישט געטראכט אז עס איז פשוט פשט אין פסוק. יעצט וועלן מיר זעהן אז אסאך מאל האבן חז"ל געהאט א מאטיוואציע צו פארדרייען די פסוק אויף א משונה'דיגן אופן. אזוי שרייבט די מהר"ץ חיות:

וכן היה מקובל אצל חז"ל שכל מה שהיו יכולים להרבות בשבח מעשה הצדיקים ולהפך בזכותם ולהכריע כף המאזנים לטובתם יעשו כן תמיד להשתדל להצדיקם בכל אופן האפשר. ומזה הסבה אמרו חז"ל כל האומר דוד חטא אינו אלא טועה וכו' (עי' שבת נ"ה ע"ב. נ"ו ע"א וע"ב) ואמרו ג"כ לא היה דוד ראוי לאותו מעשה

רק בא להורות תשובה לחוטאים (עבודת כוכבים ה' ע"א) הרי אף במקום דמפורש במקרא לרעה חפשו עצות בדרכי הדרוש להצדיק מעשיהם ולמעט האשמה ומכ"ש שהגדילו מעשיהם הטובים המפורשים ויגעו בדרכי הדרוש להראות שיותר מן מה שכתוב בכתבי קודש היטיבו מעשיהם והמקרא מכסה ומעלים ודרכי הדרוש מגלים. ועי' בראשית רבה סוף פרשת לך דחכם אחד דרש מזה שנאמר נימול אברהם ולא כתיב מל אברהם מכאן שמצא עצמו נימול מאליו. אמר רבי ברכיה בהדה עיתה אקיל ר' אבא לר' לוי אמר ליה שקרנא כזבנא את אלא הרגיש ומצטער כדי שיכפיל הקב"ה שכרו [איבערטייטש: אין יענע צייט האט ר' אבא מזלזל געווען אין ר' לוי און האט אים געזאגט די ביזט א שקרן, נאר אברהם האט געהאט א גרויסע צער בשעת די מילה כדי ער זאל באקומען א גרויסן שכר] והורו לנו חז"ל בזה דצריכים לדרוש פעולתם הטובים של צדיקים שהיו על צד היותר טוב והמתוקן ומפני זה בדרשות רבי לוי שלא נצטער אברהם מן המצוה רק מצא עצמו נימול הנה שוב אין בפעולתו שום מעלה אין זה נכון בדרכי הדרוש ומפני זה אקיל רבי אבא לרבי לוי ואמר לו שקרנא כזבנא את שעל פי דרכי הדרוש החוב לדורש לפאר ולהגדיל פעולת הצדיקים ביתר שאת ומפני זה דרש להיפך דנצטער ביותר ובכל זאת עשה מאהבה וקבל היסורין על עצמו לקיים מצות הש"י ועי' ספר קטן על האגדות מהרב המובהק מו"ה משה חיים לוצאט"ו שהתעורר מדברי מדרש אלו להוכיח שבדרכי הדרוש החוב לדורש לשבח מעשה הטוב של הצדיק ובכל אופן האפשר.

די גמרא אין מסכת שבת ברענגט א גאנצע ליסטע פון מענטשען וואס פון פסוק איז משמע אז זיי האבן געזינדיגט און די גמרא זאגט אויף דעם "כל האומר (פלוני) חטא אינו אלא טועה". זאגט די מהר"ץ חיות אז די גמרא האט פרובירט צו פארדרייען די פסוק בכל

אופן האפשר כדי צו פארטיידיגן די צדיקים. אפילו אויב פשט אין פסוק איז קלאר פארקערט האבן נאך אלץ די חכמים פרובירט צו אויפווייזן אז די חטאים זענען נישט קיין חטאים. און די זעלבע האבן חז"ל פרובירט צו פארגרעסערן די מעשים טובים פון די צדיקים. און זיי האבן געמאכט דרשות צו ווייזן ווי ערליך די צדיקים זענען געווען. מיר וועלן באלד זעהן עטליכע ביישפילן פון דעם. יעצט אבער לאמיר צוריקגיין צום מהר"ץ און זעהן אז ביי רשעים האבן חז"ל פרובירט צו אויפווייזן אז זיי זענען געווען פיל גרעסערע רשעים ווי עס זעהט אויס פון פסוק:

ואולם בפעלי הרשעים היה להם כלל גדול להעמיס עליהם התועבות האפשרות כמו שדרשו (סנהדרין מ"ד ע"א) דעכן חילל שבת ובא על נערה המאורסה ע"ש. וכן דרשו על עשו ויבא עשו מן השדה מלמד שבא על נערה המאורסה והרג את הנפש וכפר בעיקר ובתחיית המתים ושט את הבכורה... וביותר תראה דברי הירושלמי סנהדרין פ' חלק רבי לוי הוה עביד דרוש הדין קרא יען התמכרך לעשות הרע בעיני ה' ששה חדשים לגנאי. אתא לגביה בלילה א"ל מה חטית לך ומה סרחית קדמך? עביד דריש שיתא ירחין לשבח רק לא היה כאחאב אשר הסתה אותו איזבל אשתו ע"ש [איבערטייטש: רבי לוי האט געדרשנ'ט פון פסוק זעקס חדשים אויף אחאב לגנאי. איז אחאב אים געקומען אין חלום און געפרעגט וואס האב איך געזינדיגט פאר דיר? האט ר' לוי געדרשנ'ט זעקס חדשים לשבח פונעם פסוק אז איזבל האט אים איינגערעדט און עס איז נישט געווען זיין שולד] ראינו דעיקר תלוי ביד הדורש דמתחלה דריש כל מעשה אחאב לגנאי ליחס אליו כל הרשעיות האפשרות אשר יוכל להכניס במקרא דרך רמזים ואסמכתות ולבסוף הדר לדונו לשבח והצדיק אותו כי אף אלו העונות החטאים המפורשים לא עשה מצד עצמו רק ע"י הסתת איזבל אשתו. ומכאן אתה דן דכל הדרשות

כאלו שהכל תלוי בדורש ולא היה בידו באלו הענינים שום דבר מקובל.

די גמרא אין בבא בתרא (טז.) שרייבט "אמר רבי יוחנן חמש עבירות עבר אותו רשע (עשיו) באותו היום בא על נערה מאורסה, והרג את הנפש, וכפר בעיקר, וכפר בתחיית המתים, ושט את הבכורה בא על נערה מאורסה כתיב הכא ויבא עשו מן השדה וכתיב התם כי בשדה מצאה. הרג את הנפש כתיב הכא עיף וכתיב התם אוי נא לי כי עיפה נפשי להורגים. וכפר בעיקר כתיב הכא למה זה לי וכתיב התם זה אלי ואנוהו. וכפר בתחיית המתים דכתיב הנה אנכי הולך למות. ושט את הבכורה דכתיב ויבז עשו את הבכורה" די גמרא זאגט אז עשיו האט עובר געווען אויף פינף הארבע עבירות און די גמרא ברענגט אפאר גזירה שוה'ס צו ווייזן אז ער האט עובר געווען אויף די עבירות. אבער יעדער וואס האט א שטיקל מוח בקדקדו זעהט אז מען קען דרייען יעדע גזירה שוה לשבח. אויפן סטיל פונעם אבן עזרא קען איך שרייבן אזוי "כתיב הכא עיף וכתיב התם כמה לך בשרי בארץ ציה ועיף מלמד שתשוקה גדולה שקק עשו להקב"ה. כתיב הכא למה זה לי וכתיב התם זה אלי ואנוהו מלמד שהתנאה עשו במצות" און אזוי ווייטער. נאר אזוי ווי די מהר"ץ חיות שרייבט זענען ניטאמאל דא די כללים פון א גזירה שוה דא נאר עס איז סתם א דרש כדי צו מאכן דעם רשע אויסזעהן שלעכטער. און ער ברענגט זיך א ראיה פון ירושלמי ווי ר' לוי האט ערשט געדרשנ'ט לגנאי און דערנאך לשבח, דהיינו אז מען קען זאגן וואס מען וויל. די מהר"ץ חיות געבט אן א טעם פארוואס חז"ל האבן געמאכט אזעלכע דרשות:

והסבה שהניעה את חכמינו ז"ל בדרשות כאלו הוא מפני כי שמו מגמתם ומבטם להחזיק אצל העם את עיקר הגדול אשר הניחו חכמינו ז"ל בעלי משנה, מצוה גוררת מצוה ועבירה גוררת עבירה. ומפני זה הטילו החכמים החוב על הדורש במקהלות שיאמת פינה זאת בכל אופן האפשר וללמד להעם שהאיש אשר הולך בדרך

התורה ההרגל נעשה אצלו לטבע שניה עד כי הנקל בידו לעשות כל הפעולות הטובות ולא יכבד עליו מאומה ואם באיזה פעם מצינו אצלם שפעלו פעולות רעות צריכין אנו להשתדל להראות ע"פ דרכי הדרוש לדון עשיותיהם ופעולותיהם לזכות שלא היה שום חטא ועון כמו במעשה של דוד עם בת שבע... וכן מצד השני רצו ללמד אותנו ענין נכבד כי מיד שיטה האדם מדרך התורה רק נטיה קלה כמות שהיא שוב צריך אח"כ התחזקות ואזהרה יתירה מפני שכבר הסכנה מפחדת לפניו שעבירה תגרור עבירה וכבר הוא עלול לעשות כל התועבות אם לא יעמוד על נפשו לקום נגד יצר סוכן בו אשר הטעים אותו טעמן של איסורין...

מיט דעם איז די מהר"ץ מסביר פארוואס חז"ל האבן פארדרייט די פסוקים כדי צו ארויסברענגען די כלל פון מצוה גוררת מצוה ועבירה גוררת עבירה. פאר אונז אבער בעלי הפשט הערט זיך אזא זאך זייער מאדנע. פארוואס זאלן מיר פארדרייען א פסוק כדי מיר זאלן גלייבן אז מצוה גוררת מצוה? אויב די פסוק אליין שרייבט אז איינער האט געזינדיגט דאן פארוואס זאלן מיר זיין קלוגער. איך וועל יעצט ברענגען עטליכע ביישפילן ווי חז"ל זענען מוציא די פסוק מפשוטו און וויאזוי די אברבנאל מאכט אוועק די פשטים.

אין שמואל ב' ווערט אראפגעברענגט די מעשה: דוד המלך האט געזעהן א שיינע פרוי מיטן נאמען בת שבע און ער האט זיך פארגלוסט אין איר. האט ער געהייסן מען זאל איר ברענגען פאר אים, וישכב עמה (איר מאן איז נישט געווען אינדערהיים ווייל ער איז געווען אין מלחמה). צו זיין שלעכטן מזל באקומט ער א מעלדונג פון בת שבע אז זי איז געווארן טראגעדיג. שיקט ער שנעל צום שלאכטפעלד אז מען זאל אהיימשיקען אוריה החתי, בת שבע'ס מאן, און ער הייסט אים אהיימגיין צו זיין ווייב כדי מען זאל מיינען אז בת שבע איז טראגעדיג געווארן פון אים. אוריה אבער האט

נישט געוואלט אהיימגיין ווייל ער האט געזאגט "הארון וישראל ויהודה ישבים בסכות ואדני יואב ועבדי אדני על פני השדה חנים ואני אבוא אל ביתי לאכל ולשתות ולשכב עם אשתי חיך וחי נפשך אם אעשה את הדבר הזה". אזוי ווי דוד'ס ערשטן פלאן איז דורכגעפאלן איז ער אויפגעקומען מיט א צווייטן פלאן ער האט געהייסן יואב (דורך א בריוו וואס ער האט געשיקט מיט אוריה אליין) אז ער זאל זיכער מאכן אז ער זאל שטעלן אוריה אויפן פראנט און מען זאל אים נישט צוהעלפן אין מלחמה. וכך הוה, יואב האט געשטעלט אוריה אויף א פלאץ ווי ער האט געוואוסט אז די שונא איז גרייט צו אטאקירן און אסאך אידן זענען געשטארבן ובתוכם אוריה החתי, דערנאך האט דוד אהיימגענומען בת שבע צו זיך.

לויטן פשוט'ן פשט אין פסוק האט דוד דא געטוהן שרעקליכע מעשים תעתועים. ער האט געוואוינט מיט אן אשת איש און דערנאך האט ער געהרג'ט איר מאן צוזאמען מיט נאך אסאך מענטעשן כדי ער זאל קענען חתונה האבן מיט איר. און נתן הנביא קומט טאקע צו דוד און ער זידלט אים אן און ער זאגט אים זיין עונש וואס ער וועט באקומען. דוד איז מודה אז ער האט געזינדיגט און ער טוט תשובה. חז"ל אין שבת שרייבן אבער "כל האומר דוד חטא אינו אלא טועה". און זיי זענען מסביר אז א יעדער וואס פלעגט גיין אין מלחמה האט געשריבן א גט אז אויב קומט ער נישט צוריק זאל זיין ווייב זיין געג'ט ממילא איז בת שבע נישט געווען קיין אשת איש (לויט ווי תוספות לערנט איז דאס געווען א געהעריגע גט נאר עס האט נאר אויסגעזעהן ווי אן אשת איש ווייל מען פלעגט געבן אזעלכע גט'ן בצינעה). און כדי צו מסביר זיין פארוואס דוד האט געהרג'ט אוריה שרייבן זיי אז אוריה איז געווען א מורד במלכות ווייל ער האט געזאגט "ואדוני יואב", דהיינו ער האט גערופן יואב זיין הער אין פארנט פון דוד. די גאנצע עולה איז נאר געווען ווייל ער האט נישט געשטעלט א סנהדרין (פארוואס האט ער אבער געהרג'ט נאך אסאך מענטשען מיט אוריה ווען ער האט זיי געשטעלט צום פאטאלן

מלחמה? זענען זיי אלע געווען מורדים?). יעצט קוקט וואס די אברבנאל שרייבט אויפן פסוק:

אמנם במסכת שבת פרק במה בהמה יוצאה (דף נ"ו ע"א) אמרו, אמר ר' שמואל בר נחמני אמר ר' יונתן כל האומר דוד חטא אינו אלא טועה... אלא מה אני מקיים מדוע בזית את דבר השם שבקש לעשות ולא עשה... אמר רב, רבי דאתי מדוד מהפך ודריש בזכותיה דדוד... רבי אומר משונה רעה זו מכל רעות שבתורה שכל רעות שבתורה כתיב בהם ויעש הרע בעיני השם וכאן לעשות ולא עשה. והדברים האלה לחכמינו ז"ל הם דרכי הדרש ואין לי להשיב עליהם. ודי במה שאמרו רבי דאתי מדוד מהפך בזכותיה, כי היה אצלם זה דרך דרש, והיה רבי מהפך הדבר מחמתו לקורבתו והיותו מזרע בית דוד ולא כפי האמת. ואיך נאמר שבקש לעשות ולא עשה? והכתוב מעיד על המעשה הרע כלו בפירוש... ולכן לא יסבול דעתי להקל בחטאת דוד, ולא אכחיש האמת הפשוט. ואיך אתפייס עם הגט שאמרו שהיו נותנים אל נשותיהם? והנה הפסוק שהביאו לראיה רחוק מזה... ואין זה כי אם כדמות אמרם שם בגמרא שהיה אוריה מורד במלכות וחייב מיתה לפי שאמר ואדוני יואב שקרא אל יואב אדוני בפני המלך. סוף דבר אם הכתוב קראו חוטא והוא הודה חטאו, איך היה טועה אדם בהאמינו? טוב לי שאומר שחטא מאד והודה מאד ושב בתשובה גמורה וקבל ענשו ובזה נתכפרו עונותיו (אברבנאל שמואל ב יא פסוק א)

אין שמואל ווערט אראפגעברענגט נאך א מעשה: יהונתן בן שאול האט געהאט א זון מפיבושת און ער האט געהאט אן עבד ציבא. דוד המלך האט אים מקרב געווען נאך ער איז געווארן קעניג. ווען דוד האט געדארפט אנטלויפן פון אבשלום איז ציבא אנגעקומען אליין און ער האט געברענגט צו עסן פאר דוד. ווען דוד האט

אים געפרעגט ווי מפיבושת איז האט ער געזאגט אז מפיבושת האפט אז יעצט וועט די מלוכה צוריקקומען צו זיין משפחה. האט דוד געזאגט פאר ציבא אז ער געבט אים אוועק אלעס וואס מפיבושת פארמאגט. ווען דוד איז שפעטער צוריקגעקומען קיין ירושלים איז מפיבושת אים אקעגנגעקומען ווי אן אבל און אים באגריסט. ווען דוד האט אים געפרעגט פארוואס ער איז נישט מיטגעקומען מיט ציבא האט ער געזאגט אז ציבא האט אים אויסגענארט "עבדי רמני כי אמר עבדך אחבשה לי החמור וארכב עליה ואלך את המלך כי פסח עבדך". דוד האט זיך אביסל בארואיגט אבער נישט אינגאנצן נאר ער האט אים געזאגט " למה תדבר עוד דבריך אמרתי אתה וציבא תחלקו את השדה" און אזוי ווי די רלב"ג שרייבט "לפי שקבל דוד זה הלשון הרע מציבא לא יכול לצאת מהאמנתו לגמרי בדברי מפיבשת ולזה שם הענין ממצוע בין האמנה ובין בלתי האמנה ואמר שהוא וציבא יחלקו את השדה". דאס איז וואס די אברבנאל שרייבט אויפן פסוק"

ובמסכת שבת (פ"ה נ"ו ע"א) השתדלו חז"ל לפטור דוד מקבול לשון הרע של ציבא, אמרו שם אמר רב כי מעיינ' ביה בדוד לא משכחת ביה בר מדאוריה דכתיב רק בדבר אוריה החתי, והקשו שם שכבר נמצא לו ענין אחר, והוא שקבל לשון הרע מציבא על מפישבושת, ועל זה חלקו, רב אמר קבל דוד לשון הרע, ושמואל אמר לא קבל. והיותר מובחר מה שיורה עליו פשט הכתוב שדוד טעה בזה לרוב פחזותו וצרת לבבו, וחטא יותר ויותר באשר לא קבל התנצלות מפיבושת האמתי והישר... (אברבנאל שמואל ב טז פסוק א)

איך וועל ברענגען נאך איין ביישפיל. אין שמואל שטייט "ויהי כאשר זקן שמואל וישם את בניו שפטים לישראל: ולא הלכו בניו בדרכיו ויטו אחרי הבצע ויקחו שחד ויטו משפט:" און אזוי שרייבט די אברבנאל:

וחכמינו ז"ל במסכת שבת (פ"ה דף נ"ו ע"א)

אמרו שבני שמואל לא חטאו בלקיחת שוחד, אבל לפי שלא היו מחזירים מקומות ישראל וישבו בבתיהם כדי להרבות שכר לחזניהם ולסופריהם מעלה עליהם הכתוב כאלו לקחו שוחד. אבל פשט הכתובים יעיד על חטאם וגם קצת חכמינו הודו בו.

איך מיין אז איך האב שוין געברענגט גענוג ביישפילן. עס איז נאר דא איין אינטערעסאנטע זאך אז עטליכע מאל זאגן חז"ל אויף צדיקים אז זיי האבן געוואלט זינדיגן אפילו אז פון פסוק זעהט נישט אויס אזוי. אזוי ווי די גמרא (סוטה לו:) ברענגט איין מאן דאמר אז יוסף האט געוואלט זינדיגן מיט פוטיפר ביז יעקב האט זיך באוויזן פאר אים און אים צוריקגעהאלטן. הגם אז די פסוק דערציילט דא די געוואלדיגע כח פון יוסף אז ער האט זיך צוריקגעהאלטן. די מהר"ץ חיות ברענגט פונעם רלב"ח (תשובה קכ"ו) אזוי:

והנה הרב הרלב"ח כתב לתרץ קושית השואל שגם במקומות אשר גינו חז"ל פעולתם של צדיקים היתה כוונתם לטובה להלל מעשה הצדיקים ולהורות כי דברי חז"ל אמת במה שהניחו ליסוד כל הגדול מחבירו יצרו גדול הימנו... וכן ביוסף כבר היתה מחשבתו לרעה ובא לעשות מלאכתו ממש ובכל זאת כבש את יצרו ולא חטא וזה מעלה יותר עצומה. דאם לא התעורר אצלו היצר מפני שינוי מצבם ועבד שפל אינו נותן עיניו באשת אדוניו אזי לא היתה פעולתו של יוסף ראוי להתפארות כל כך אבל עתה דכבר התגבר עליו היצר ובכל זאת היה אדון ושליט על מעשיו. וזה דבר גדול אשר בחרו חכמינו ז"ל לשבח מעשה יוסף הצדיק כי כבר היה הכל מוכן לרעה וכמה גדול כחו על ידי יגיעותיו אשר טרח לכבוש את יצרו דהרי כבר היה כאן מחשבה רעה, רק אצל ישראל אין מצטרפין מחשבה רעה למעשה... והוא סיפור נפלא להגדיל מעלתן של צדיקים כי לא יאונה להם על עון...

איך האב דאס נאר צוגעברענגט להשלמת הענין. ביז יעצט האבן מיר געזעהן ווי די מפרשים דינגען זיך מיט די פירושים פון חז"ל וואס זענען געזאגט געווארן דרך דרש אדער אלס פשט אין פסוק אדער ווען עס זענען דא חולקים אדער ווען חז"ל ווילן פארדעקן אויף חטאים פון צדיקים. יעצט וועלן מיר זעהן צוויי ביישפילן ווי די מפרשים דינגען זיך אויף די היסטאריע פון נ"ך (לויט ווי חז"ל האבן דאס פארשטאנען) וואס ווערט שוין אראפגעברענגט אין סדר עולם [מיוחס צו ר' יוסי בן חלפתא - ואמר רבי יוחנן מאן תנא סדר עולם רבי יוסי (יבמות דף פב:, נדה מו:)] הגם עס איז נישטא קיין שום חולק אויף דעם אין חז"ל, דאך האבן די מפרשים געהאלטן אז חז"ל האבן דאס נישט געהאט בקבלה נאר זיי האבן אזוי פארשטאנען פון די פסוקים.

די גמרא שרייבט עטליכע מאל אז שאול האט געקעניגט פאר צוויי יאר (אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "בן שנה שאול במלכו ושתי שנים מלך על ישראל") און אז שמואל הנביא האט געלעבט פאר צוויי און פופציג יאר:

ושתים שמלך שאול (זבחים קי"ח:)

ויהי כאשר זקן שמואל ומי סיב שמואל כולי האי והא בר חמישים ושתים הוה דאמר מר מת בחמישים ושתים שנה זהו מיתתו של שמואל הרמתי (תענית דף ה:)

פאלגענד איז וואס די אברבנאל שרייבט:

ויהי כאשר זקן שמואל וישם את בניו שופטים לישראל. היה חכמינו ז"ל במדרשות (מ"ש פר' ג') ובסדר עולם (פרק י"ג) אמרו ששמואל חיה חמשים ושתים שנה. וכאשר חפשתי ההקדמות אשר הולידו מהם זאת התולדה מצאתי' ארבעה והם כלם מכח הפסוקים, כי יראה שלא היה ביניהם הדבר מקובל, אבל כפי מה שמצאו בפסוקים והבינו מהם קיימו וקבלו הדבר הזה... ודעתי נוטה שאין הקדמות האלה צודקות וששמואל חיה

שבעים שנה או יותר... הנה ההקדמה השנית היא מסופקת מאד... וגם ההקדמה השלישית אינה מחוייבת, כי היא בנויה על פירוש הפסוק בלתי מקובל אצל המפרשים ובלתי ישר כפי פשוטו... והשכל יורה שזהו המובן והפירוש האמתי... וגם ההקדמה הרביעית אינה צודקת בהכרח... הנך רואה בעיניך שלא היתה עליית הארון מקרית יערים באותה שנה שמלך דוד על ישראל כי אם אחרי שנים, וכל זה ממה שיעיר ויורה שחשבון סדר עולם אינו צודק ונכון. ואל תתמה בנטותי מדברי סדר עולם כי כבר התאמץ רד"ק להכחיש מה שאמרו בזמן פלגש בגבעה ורלב"ג בדברים אחרים, וגם אני לא אמשוך פי בדבר הזה, כי היו לדעתי שנות שמואל ימי שנותינו בהם שבעים שנה... וכל זה יורה אמתת מה שאומר שלא מת שמואל בן נ"ב שנה... כל זה יעיד שהיה שמואל יותר זקן מאד כפי השנים ושמספר שנותיו כדבריהם ז"ל אינו מדויק. (אברבנאל שמואל א' ח פסוק א)

און אזוי שרייבט ער אויך שפעטער אויפן פסוק "וימת שמואל":

וחז"ל אמרו (תענית פ"א דף ה' ע"ב) שמת שמואל שבעה חדשים קודם מיתת שאול, וזה לא ימצא בכתוב, והם לקחו זה לפי שהשבעה חדשים שישב הארון בשדה פלשתים אינם בכלל החמשים ושתים שנה שחשבו שחיה שמואל. ואני כבר כתבתי ששמואל חיה שבעים שנה ויותר ואם כן אינו מחוייב שמת שבעה חדשים קודם מיתת שאול ואפשר שנאמר שמת שנה או שנתים קודם כי הכתוב לא העיד עליו כלל(אברבנאל שמואל א' כה פסוק א)

די אברבנאל אויפן פסוק "בן שנה שאול במלכו ושתי שנים מלך על ישראל" דינגט זיך אויף דעת חז"ל אז שאול האט נאר געקעניגט פאר צוויי יאר און אז שמואל

איז געווען שופט פאר עלף יאר:

הדרוש הזה והוא מספר השנים אשר מלך שאול על ישראל מסופק מאד, ושרש הדעת כשהוא מלך לבד שתי שנים הוא הפסוק הזה וממנו לקחו בסדר עולם הדעת הזה. ורלב"ג בפירוש הפרשה התאמץ לפרש הפסוק כדי שלא נתחייב ממנו שהיו שני מלכותו לבד שתי שנים... ואומר אני משמת עלי שפט שמואל עד משיחת שאול עשרים שנה, ושמלך שאול עד יום מותו י"ז שנה... (אברבנאל שמואל א' יג פסוק א)

די צווייטע פאל ווי די מפרשים דינגען זיך אויפן סדר עולם איז ביי די מעשה פון פילגש בגבעה. דא וועל איך אראפברענגען די רד"ק:

ויהי איש מהר אפרים ושמו מיכיהו - כתוב בסדר עולם כי בימי כושן היה פסלו של מיכה שנאמר וישימו להם את פסל מיכה אשר עשה כל ימי היות שם בית האלהים וגו' ובימיו היתה פלגש בגבעה שנאמר ויקם וילך עד נכח יבוס היא ירושלים ואמר לא נסור אל עיר נכרי אשר לא מבני ישראל הנה ואם מפני הפסוקי' האלה אמר א"כ אף בימי יהושע היה פסלו של מיכה כי בימיו השכינו אהל מועד בשילה אחר ארבעה עשרה שנה שבע שכבשו ושבע שחלקו וזה רחוק שבימי יהושע היה זה הפסל שהרי כתוב ויעבדו את ה' כל ימי יהושע ועוד שאמר אין מלך בישראל איש הישר בעיניו יעשה ולא היה זה בימי יהושע כי אפילו על המזבח שבנו בני גד ושבט ראובן אמרו לעלות עליהם לצבא כל שכן פסל מיכה... (שופטים פרק יז פסוק א)

יעצט וועלן מיר זעהן אז אפילו ווען עס זעהט אויס קלאר פון די גמרא אז זיי זאגן עפעס מפי הקבלה, קען מען זיך נאך אלץ דינגן דערויף. די גמרא אין בבא בתרא

(יד:) שרייבט ווער עס האט געשריבן די ספרי הקודש:

ומי כתבן משה כתב ספרו... שמואל כתב ספרו... דוד כתב ספר תהלים ע"י עשרה זקנים...ירמיה כתב ספרו וספר מלכים וקינות חזקיה וסיעתו כתבו (ימש"ק סימן) ישעיה משלי שיר השירים וקהלת אנשי כנסת הגדולה כתבו (קנד"ג סימן) יחזקאל ושנים עשר דניאל ומגילת אסתר עזרא כתב ספרו ויחס של דברי הימים...

אבער די אברבנאל שרייבט אין זיין הקדמה צו ספר מלכים:

וכאשר עיינתי בפסוקים ראיתי הדעת הזה שיהושע כתב ספרו רחוק מאד לא בעבור מה שנאמר בסופו וימת יהושע (שהיא לבד הספק אשר התעוררו אליו בגמרא) כי אם בעבור הכתובים שיעידון יגידון שלא כתבם יהושע. אמר בהקמת אבנים בתוך הירדן (יהושע ד' ט') ויהיו שם עד היום הזה. ואמר בענין המילה ויקרא את שם המקום ההוא גלגל עד היום הזה... ואם יהושע כתב כל זה איך יאמר בהם עד היום הזה? והנה הכתיבה היתה סמוכה לעשיית הדברים ההמה, וכח מאמר עד היום הזה יורה בהכרח שנכתב זמן רב אחרי שקרו הדברים. עוד תמצא בנחלת בני דן שאמר שם (יהושע י"ט מ"ה) ויצא גבול דן מהם ויעלו בני דן וילחמו בלשם, וידוע שזה היה בימי פסל מיכה באחרית השופטים. וזו טענה מכרעת שלא נכתב המאמר הזה כי אם שנים רבות אחרי מות יהושע והוא המוכיח שלא כתב יהושע את ספרו. וכן יורו הכתובים ששמואל לא כתב ספרו בזה הדרך עצמו... ועוד תמצא כאשר בא שאול אליו לשאול על דבר האתונות אמר שם (שמואל א' ט' ט') לפנים בישראל כה אמר האיש בלכתו לדרוש אלהים לכו ונלכה עד הרואה כי לנביא היום יקרא הרואה. וזה הפסוק מורה בהכרח שלא כתבו שמואל כי שאול בימיו

היה, ואיך יאמר עליו לפנים בישראל...? אבל יורה זה בחיוב מבואר שנכתב זמן רב אחרי מות שמואל ששנו המנהגים... הנה כל מה שאמרתי יורה ששמואל ג"כ לא כתב ספרו... ואל תתמה על אשר נטיתי מדעת חז"ל בזה, כי גם בגמרא לא הסכימו בדברים האלה, וחלקו שם אם משה כתב ספר איוב ואם כתב יהושע שמונה פסוקים מהתורה? ואחרי שחז"ל עצמם ספקו בקצת המאמר אינו מהבטל שגם אני אבחר בקצתו דרך יותר ישר ונאות כפי טבע הפסוקים ויושרם.

די אברבנאל האט פארשטאנען אז די גמרא זאגט דאס אלעס מסברא, און ער ברענגט זיך נאך א שטיקל ראיה אז די גמרא אליין דינגט זיך אויף עטליכע דעטאלן און ממילא קען ער אויך זאגן וואס ער האלט. ער ווייזט אויף מיט ראיות ברורות אז יהושע האט נישט געשריבן ספר יהושע ווייל עס שטייט פיל מאל אז די און די זאך איז נאך געבליבן "עד היום הזה". אזא זאך שרייבט מען נאר אויף אן היסטארישע פאקט, נישט אויף א זאך וואס האט פאסירט עטליכע יאר צוריק. אויך ברענגט ער נאך א ראיה אז אין יהושע ווערט אראפגעברענגט א מלחמה וואס די בני דן האבן געפירט מיט לשם און די מלחמה האט ערשט פאסירט אין די צייטן פון פסל מיכה אזוי ווי עס ווערט געברענגט אין שופטים. און די זעלבע וועג ווייזט ער אויף אז שמואל האט נישט געשריבן ספר שמואל ווייל עס שטייט אויך אסאך מאל "עד היום הזה". א צווייטע ראיה ברענגט ער פון עטליכע פסוקים אין שמואל ווי שמואל הנביא ווערט גערופן א "רואה" אנשטאט א נביא. און היות ווען מען האט אראפגעשריבן ספר שמואל האט מען שוין נישט גענוצט דעם טערמין "רואה" נאר "נביא" האט די מחבר פון ספר שמואל געשריבן אז אמאל פלעגט מען רופן א נביא א רואה "לפנים בישראל... כי לנביא היום יקרא הרואה". דאס ווייזט קלאר אז ספר שמואל איז נישט געשריבן געווארן אין צייטן פון שמואל נאר יארן שפעטער.

וואס איז אבער אינטערעסאנט איז אז פארוואס

שטעלט זיך די אברבנאל אפ ביי נ"ך? אויב האבן חז"ל נישט געהאט קיין קבלה דאן אפשר האט משה רבינו אויך נישט געשריבן די תורה, חוץ פון ספר דברים ווי די תורה שרייבט קלאר "אלה הדברים אשר דבר משה אל כל ישראל". אין תורה שטייט אויך אפאר מאל "עד היום הזה" און עס ווערט אויך דערמאנט די שטאט "דן" וואס האט ערשט באקומען דעם נאמען אין די צייטן פון די שופטים. און אזוי אויך נאך פסוקים וואס ווייזן אז משה האט זיי נישט געקענט שרייבן. די אבן עזרא (און אנדערע) טאקע האלט אז די פסוקים זענען נישט געשריבן געווארן דורך משה נאר דורך אן אנדערען נביא, אזוי ווי חז"ל אליינס האלטן אז די לעצטע אכט פסוקים פון די תורה האט משה נישט געשריבן. איך וועל נישט אריינגיין צו טיף אין די נושא ווייל דאס איז א שמועס פאר זיך.

לסיכום:

אונז האבן דא געזעהן אז אויף פילע דרשות פון חז"ל דינגען זיך די מפרשים און זיי האבן געהאלטן אז זיי זענען נישט געווען מקובל. אזוי ווי מיר האבן שוין געזעהן יעדע מאמר ווי חז"ל דינגען זיך צווישן זיך איז א ראיה אז עס איז נישט געווען מקובל. אבער אסאך מאל אפילו אויב עס איז נישטא קיין חולק דינגען זיך אויך די מפרשים צום ביישפיל אויב חז"ל פארדרייען די פסוק צו מצדיק זיין א צדיק וכדומה אדער אויב די מפרשים האלטן אז חז"ל האבן נאר געזאגט מסברא אזוי. און אסאך מאל ווייסן די מפרשים אליין נישט צו חז"ל האבן דאס געהאט בקבלה אזוי ווי די אבן עזרא שרייבט אויף א פלאץ:

ורבותינו ז"ל אמרו שהיה יצחק כאשר נעקד בן שלשים ושבע שנים. ואם דברי קבלה נקבל. ומדרך סברא אין זה נכון. שהיה ראוי שתהיה צדקת יצחק גלוי' ויהיה שכרו כפול משכר אביו שמסר עצמו ברצונו לשחיטה ואין בכתוב מאומה על יצחק... והקרוב אל הדעת שהי' קרוב לי"ג שנים. והכריחו אביו ועקדו שלא ברצונו והעד

שאביו הסתיר הסוד ממנו ואמר אלהים יראה לו השה כי אילו אמר לו אתה העולה יתכן שיברח: ( בראשית פרק כב פסוק ה)

אזוי אויך שרייבט ער אין בראשית פרק יא פסוק כט:

וקדמונינו ז"ל אמרו שיסכה היא שרה ואם קבלה נקבל.

און עטליכע מאל דינגען זיך די מפרשים צווישן זיך אויב עפעס א דרש איז מקובל. צום ביישפיל חז"ל שרייבן אז נמרוד איז געווען א רשע (כידוע די אלע מעשיות מיט אברהם אבינו און די קאלעך אויוון). די אבן עזרא האט געהאלטן אז זיי זענען נאר דרשות און נישט מקובל:

וטעם לפני ה' - שהי' בונה מזבחות ומעלה אותם החיות עולה לשם וזו דרך הפשט. והדרש דרך אחרת: (אבן עזרא בראשית פרק י פסוק ט)

די רמב"ן האט אבער געהאלטן אז חז"ל האבן דאס יא געהאט בקבלה:

הוא היה גבור ציד לפני ה' צד דעתן של בריות בפיו ומטען למרוד במקום על כן יאמר על כל אדם מרשיע בעזות פנים ויודע רבונו ומתכוין למרוד בו יאמר זה כנמרוד לשון רש"י, וכן דעת רבותינו (עירובין נג):

ורבי אברהם פירש הפך הענין על דרך פשוטו... ופירש "לפני ה'" שהיה בונה מזבחות ומעלה את החיות לעולה לפני השם ואין דבריו נראין, והנה הוא מצדיק רשע, כי רבותינו ידעו רשעו בקבלה: (רמב"ן בראשית פרק י פסוק ט)

עטליכע מאל פרעגן די מפרשים אפ עפעס א דרש וואס לויט דעם קומט אויס אז עס איז געווען א גרויסע נס וואס ווערט נישט דערמאנט אין תורה:

ובדרש כי טעמו למ"ש גשו הנה הכניסם כלם בין שני בדי הארון וזה א' מן המקומות שהחזיק המועט את המרובה, ואמר להם בזאת תדעון בזאת הפליאה שאתם רואים שכולכם מצומצמין בין בדי הארון וזה הדרש רחוק כי אילו היה זה הפלא היה נזכר בכתוב. (רד"ק יהושע פרק ג פסוק י)

ויחפרו - רבים אומרים כי המים היו ביד המצרי אדומים כדם ונתלבנו ביד הישראלי. אם כן למה לא נכתב אות זה בתורה. (אבן עזרא שמות פרק ז פסוק כד)

ובדרש כי יוכבד נולדה בין החומות. גם זה תמה למה לא הזכיר הכתוב הפלא שנעשה עמה בהולדת משה והיא בת ק"ל שנה ולמה הזכיר דבר שרה שהיתה בת תשעים. ולא די לנו זה הצער עד שעשו פייטנים פיוטים ביום שמחת תורה. יוכבד אמי אחרי התנחמי והיא בת ר"נ שנה וכי אחיה חי כך וכך שנים דרך אגדה או דברי יחיד. (אבן עזרא בראשית פרק מו פסוק כג)

אין די לעצטע ביישפיל זעהן מיר ווי די אבן עזרא פרעגט אפ די דרש אז אחיה אדער יוכבד האבן געלעבט זייער לאנג מיט די אויסרייד "דברי יחיד". נאך עטליכע מאל באנוצן זיך די מפרשים מיט די אויסרייד.

וכל החלומות הולכים אחר הפה דברי יחיד. (אבן עזרא בראשית פרק מ פסוק ח)

ודרש ואין איש דברי יחיד. (אבן עזרא בראשית פרק לט פסוק יא)

יש בדברי יחיד שהתך הוא דניאל והקרוב אלי כי לא נמשכו ימיו עד מלוך אחשורוש כי זקן היה ומעלת החכמה לא תסור. (אבן עזרא על מגילת אסתר פרק ד פסוק ג)

ואני יודע שאפשר שתחפשו ותמצאו דברי יחידים מחכמי האמת רבותינו ע"ה בתלמוד ובמשנה ובמדרשות שדבריהם מראים שבעת תולדות של אדם גרמו הכוכבים כך וכך. אל יקשה זה בעיניכם, שאין דרך שנניח הלכה למעשה ונהדר אפירכי ואשינויי. וכן אין ראוי לאדם להניח דברים של דעת שכבר נתאמתו הראיות בהן וינעור כפיו מהן ויתלה בדברי יחיד מן החכמים ע"ה, שאפשר שנתעלם ממנו דבר באותה שעה, או שיש באותם הדברים רמז או אמרם לפי שעה,

ומעשה שהיה. (אגרת הרמב"ם לחכמי קהל עיר מארשילייא)

איך מיין אז מיר האבן שוין גענוג געזעהן צו וויסן אז די דרשות חז"ל זענען ווייט געווען מקובל. די שאלה איז נאר ווי ווייט קענען מיר גיין און זאגן אז דאס איז נישט מקובל. אויף דעם האבן מיר געזעהן אז עס איז נישטא קיין פונקטליכע ענטפער, און די ראשונים דינגען זיך צווישן זיך אין דעם. מען קען נאך שרייבן אסאך וועגן דרשות אבער איך מיין אז עס איז שוין גענוג געווען. איך וועל נאר צוענדיגן מיט א רד"ק אין יהושע פרק ה פסוק יד:

עתה באתי - ויש בו דרש כי בא להפחידם על בטול תורה ועל שבטלו היום שעבר תמיד של בין הערבים אמר לו יהשוע על איזה מהם באת אמר לו עתה באתי כלו' על בטול תורה שאתם בטלים עתה מיד וילן יהושע בתוך העמק שלן בעומקה של הלכה וזה הדרש רחוק כי אין שעת המלחמה שעת ת"ת ועוד כי פסוק וילן יהושע הוא רחוק מזה הפרשה כי הוא במלחמת העי ועוד כי כותב הדרש הזה טעה בפסוק וילן כי ב' פסוקים הם וילן יהושע סופו בתוך העם והפסו' האחר וילן יהושע בלילה ההוא בתוך העמק...

די רד"ק שרייבט אז די כותב הדרש האט זיך טועה געווען און האט צוזאמגעמישט צוויי פסוקים!

סיפורי מעשיות

יעצט וועלן מיר אביסל ארומרעדן פון די מעשיות און פאקטן וואס די גמרא ברענגט אראפ. עס איז דא א שטיקל חפיפה צווישן די צוויי תחומים פון מעשיות און דרשות וויבאלד אסאך פאקטן איז די גמרא תולה אין פסוקים. און אפאר מקורות וואס איך וועל ברענגן ביי די מעשיות זענען אויך נוגע פאר די דרשות.

אין גמרא ווערט באשריבן אסאך מעשיות. א טייל דערציילן ריזיגע מופתים פון תנאים ואמוראים, א טייל דערציילן היסטארישע מעשיות, און א צאל זענען מעשיות וואס זעהן נישט אויס ווי זיי האבן א מטרה ווי די מעשיות פון רבה בר בר חנה. מיר ווילן וויסן צו די אלע מעשיות דארפן ווערן אנגענומען כפשוטו און צו די היסטארישע מעשיות זענען טאקע היסטאריש.

איך וועל אנפאנגען מיט א שטיקל וואס די אברבנאל שרייבט אין זיין ספר ישועות משיחו (אנפאנג החלק השני). דאס וועט אונז זיין ווי אן הקדמה כללית וויאזוי זיך צו ספראווען מיט מעשיות. דארט ברענגט ער אראפ עטליכע דרכים וויאזוי די ראשונים זענען זיך מתייחס צו אגדות אין חז"ל, ספעציעל די אגדות וואס רעדן וועגן משיח:

החלק השני בפירוש ההגדות אשר באו בדברי חז"ל במקומות מהתלמוד והמדרשות על ענייני משיח צדקינו, והמה כשיובנו על פשוטיהם יראו זרות וקשות על כל מאמין בעל שכל... וכבר ראיתי לחכמים מבני עמינו שדברו בענין ההגדות והדרשות הזרות והקשות האלה באחד משלשה דרכים. כי מהם לקחו דרך ויכוחי להשיב את האפיקורסים ולהרוס שינימו בפימו, והיא תכלית כל השתדלותם כדי להוכיח שאותם המאמרים אי אפשר שיפורשו על ענייני ישו הנוצרי בעקרי דתו כדבריהם, ולא שמו לב לפרש דברי חז"ל

על אמיתתם כ"א לשכך את האוזן ולהצילם מפי אריות וכמו שיראה מחבורי ויכוחיהם. לא כן אנכי עמדי...

והדרך השני אשר דרכו רבים ונכבדים בהתר ספיקות ההגדות והמדרשות, הוא בהכחשתם ובלתי האמונה בהם, ויאמרו שלא נתחייב להאמין כל מה שנכתב בתלמוד, ושמי שלא יאמין בדרשות אינו מפסידתו לאמונתו, וכ"ש בהיותם דברי יחיד, ויאמר שכבר נמצאו בדבריהם ז"ל ששה מינים מה שאמרום שלא נתחייב להאמינם. המין הראשון כל דבר שיש בו מחלוקת ולא פורש הכרעה הכרעת האמת לאחת מן הדיעות. כי הנה גם החולק על שניהם ויניח דעת שלישי אין בו עון אשר חטא, אחר שלא הוכרח, ויצדק זה בלבד בדברים שאין בהם דין או מעשה. המין הב' כל מה שנמצא בו הדריינות, כמו הדר בהיה פלוני מהאי, שאחרי שהחכם עצמו פסל דבריו אין אנו מחויבים להאמינם אבל בהפך. המין השלישי כשיהיה מאמר הדרש וההגדה פרטי וימצא לו סתירה ממאמר אחר כולל מוסכם מן התורה שראוי שנדחה המאמר הפרטי מפני הכללי, כאמרם ז"ל 'עתידה א"י שתוציא גלוסקאות וכלי מילת' שנדחה זה המאמר מפני הכלל שהסכימה עליו 'אין בין העולם הזה לימות המשיח אלא שיעבוד מלכיות בלבד' וכו' המין הרביעי במה שנאמר על צד הדרוש והאסמכתא שלא קיבלו מסיני, כי פעמים יזכירום חז"ל בדרך זכרון ואסמכתא ולא נתחייב להאמין שפשט הכתוב ופירושו האמיתי כן הוא, וכבר השרישונו חז"ל 'אין מקרא יוצא מידי פשוטו לעולם' והדרשה תדרש והכתוב יתיישב על פי פשוטו. המין החמישי מה שנזכר על צד הסיפור בלבד, לתועלת הרווחת התלמידים והצורך להכניסם במילי דבדיחותא להניח להם מכובד העיון ועמל הגירסא כסיפורי רבה בב"ח והדומה לו. המין השישי במה שאמרו מדרך החכמה מדברי

הרפואות וטבעי הדברים ותנועות השמים שזה היה להם בסברא כפי עיונם וחקירתם ונסיונותם ואין האמנתם מחויבת על בעל דעת ולכן אמרו שבענייני החכמה נצחו חכמי א"ה את ח"י שהיו אומרים גלגל קבוע ומזלות חוזרים. הרי לך מבואר שבדברי התלמוד בבלי וירושלמי דברים לא נתחייבו להאמינם בהיותם מאחד ממינים האלה וכ"ש כמו ספרא וספרי ותוספתא תנחומא ומכילתא ורבות וחזית ורבתי ומדרש תהלים ויתר חבורי וקבוצי החבורים אשר לא נזכרו ממציאיהם או לא נכיר מעבידיהם אם הם בעלי אמת ומה טיבם שאין להבחין בדבריהם רק לפי ענין הדרוש אם נכון הוא אם לא. וכן מי שלא יאמין לדבריהם לא די שלא יהיה כופר בשום שורש והתחלה, אבל גם לא יאחז בגדר חולק על דברי חכמים. וכבר דרך בדרך הזה הנחמני בויכוחו עם פדרולו, שכאשר הקשה עליו מהגדה אחת יבא זכרונה אחר זה, השיב הרב אין אני מאמין בהגדה הזאת ונמשכו חכמים רבים אחריו בדרך זאת.

די צווייטע דרך וואס די אברבנאל ברענגט האלט אז מען דארף נישט גלייבן יעדע מעשה'לע אדער דרש וואס ווערט געברענגט אין די גמרא, ווילאנג עס קומט נישט זאגן קיין הלכה. און ספעציעל די אלע מדרשים וואס מיר ווייסן נישט צו די בעלי הדרוש זענען בעלי אמת קען מען זיך זיכער דינגען אויף זיי. און נישט נאר אז מען הייסט נישט קיין כופר נאר מען הייסט ניטאמאל א חולק על דברי חכמים. עס איז נישט קיין שום פראבלעם צו זאגן אויף אן הגדה אז דאס איז א לעגענדע. און די אברבנאל רעכנט אויס עטליכע גדרים ווי מען קען זיך דינגען אויף די חכמים, דהיינו ווי מען קען וויסן אז חז"ל האבן דאס נישט געהאט מקובל. עטליכע פון זיי האבן מיר שוין געזעהן פריער, ווי צום ביישפיל אויב עס זענען דא חולקים אדער אויב עס איז א דברי יחיד וכדומה. און ער פירט אויס אז די רמב"ן האט אויך געהאלטן אז מען דארף נישט גלייבן יעדן מדרש.

אין יאר 1263 האט די קעניג גיימ'ס פון אראגאן (אין שפאניע) באפוילן די רמב"ן צו דעבאטירן די געשמד'טער איד פאבלו קריסטיאני. די רמב"ן האט שפעטער געדרוקט די גאנצע ויכוח אין זיין ספר הויכוח. און אזוי ווי ער ענדיגט צו "ולמחר עמדתי לפני אדוננו המלך ואמר לי - שוב לעירך לחיים ולשלום, ונתן לי שלש מאות דינרים, ונפטרתי ממנו באהבה רבה" פאלגענד איז די ציטאט וואס די אברבנאל איז מציין:

יט. חזר פראי פול וטען כי בתלמוד אמרו שכבר בא המשיח, והביא אותה הגדה שבמדרש איכה בההוא גברא דהוא (רדי) וגעת תורתיה עבר חד ערבי ואמר ליה, בר יהודאי בר יהודאי, שרי תורתך שרי פדנך שרי קנקנך, דאיתחרב בית המקדש. שרא תורתיה שרא פדניה שרא קנקניה. געת זמן תנינית. אמר ליה, אסור תורתך אסור פדנך אסור קנקנך, דאיתיליד משיחכון:

כ. ואען ואומר - איני מאמין בהגדה זו [כלל] אבל ראיה היא לדברי:

כא. אז זעק אותו האיש (ואמר) - ראו שהוא מכחיש בספרים שלהם:

כב. אמרתי - באמת שאיני מאמין שנולד המשיח ביום החרבן, וההגדה הזאת או שאינה אמת או שיש לה פירוש אחר מסתרי החכמים. אבל אקבל אותה כפשטה כאשר אמרת, כי ראיה היא לי... אז נשתתק האיש:

און אז מען רעדט שוין פון הגדות וועגן משיח וועל איך אראפברענגען די רמב"ם סוף הלכות מלכים (פרק י"ב הלכה ב'):

ויש מן החכמים שאומרים שקודם ביאת המשיח יבא אליהו. וכל אלו הדברים וכיוצא בהן לא ידע אדם איך יהיו עד שיהיו שדברים סתומין הן אצל הנביאים גם החכמים אין להם קבלה

בדברים אלו אלא לפי הכרע הפסוקים ולפיכך יש להם מחלוקת בדברים אלו ועל כל פנים אין סדור הויית דברים אלו ולא דקדוקיהן עיקר בדת ולעולם לא יתעסק אדם בדברי ההגדות ולא יאריך במדרשות האמורים בענינים אלו וכיוצא בהן ולא ישימם עיקר שאין מביאין לא לידי יראה ולא לידי אהבה וכן לא יחשב הקצין אמרו חכמים תפח רוחם של מחשבי הקצים אלא יחכה ויאמין בכלל הדבר כמו שבארנו:

אזוי ווי די רמב"ם שרייבט דא קלאר זענען די אלע אגדות וועגן משיח נישט מקובל (וועגן דעם זענען דא מחלוקת אין דעם) און קיינער ווייסט נישט וואס עס וועט באמת זיין. ער שרייבט אויך אז קיינער זאל זיך נישט מתעסק זיין אין די מדרשים ווייל עס ברענגט נישט קיין שום תועלת.

נחזור לעניננו. נאכן אראפברענגען די צווייטע דרך שרייבט די אברבנאל זיין אייגענע דרך, און דא שטעלט ער אן א פנים ווי א פולפארטיגן אפאלאדזשעטיק:

אבל בעיני הוא דרך לא סלולה, לפי שהאנשים האלה חכמי ישראל שלמים הם אתנו ועל פיהם אנחנו חיים, וידענו שרוח ה' דבר בם, וששיחה קלה שלהם נהירו ושכלתנו וחכמה יתירה השתכחת בהם. ואם היה שבדבר שאין בו חילוק דיעות ולא הדריינות נקל בדבור להכחיש דבריהם, הנה הותרה הרצועה לחלוק על דברי חכמים ונמצא שם שמים מתחלל. כי אם נחשוב לסכלות או טעות מה שאמרו וכתבו על ספר מורי התורה ומלמדיה איזה כבוד ואיזה מורא ישאר עלינו לאבות התעודה ואם מצאנו בדבריהם מאמר פרטי סותר מאמר הכללי אשר הסכימו עליו שהוא המין השלישי אשר זכרו, הנה בהטבת העיון אלו ואלו דברי אלהים חיים ואין סתירה ביניהם בבחינת כוונותיהם השונות וכו' גם הסיפורים במילי דבדיחותא שזכרו שהוא

המין החמישי, אין ספק להם [ש]כולם על צד משל ונסתר ויש להם חכמה רבה אמיתית, וראוי לאדם להעמיק עיונו להבין משל ומליצה דברי חכמים וחידותם. גם דברי החכמות שלהם שהוא המין השישי אם אינם מסכימים לדעתינו אין זה בחסרון האומרים ולא לחולשת דבריהם כי אם לקצרנו. והנה דברי הרפואות אשר זכרו, הורה אצלם עליהם הנסיון כפי מזגיהם וארצותם וזמנם, ואין מהפלא שלפי הארצות והזמנים לא יצדקו עתה, כי גם לחכמי הרפואה הראשונים מיתר האומות קרה כזה בהרבה מדבריהם וכו' סוף דבר זה יאמר לה' אני ובשם ישראל יכונה ראוי שיקבל דברי חכמינו, ואם יראה בהם זרות או סתירה, יעמיק שאלה או יגבה למעלה ויחקור וידרוש בכוונתם אז יבין יראת ה' ודעת קדושים ימצא.

ווי מיר זעהן דא האט די אברבנאל מורא אז אויב מען וועט זיך דינגען אויף עטליכע מאמרי חז"ל וועט מען זיך שוין דינגען אינגאנצן אויף חז"ל. און ממילא האלט ער אז אלע אינטערעסאנטע גמרות זענען משלים און אפילו אין די פרעמדע חכמות נעמט ער זיך אן פאר חז"ל און ער זאגט אזעלכע תירוצים ווי 'נשתנו הטבעים' וכדומה. אבער אזוי ווי די אברבנאל שרייבט דאך קלאר איז זיין מאטיוו נאר אז מען זאל נישט אינגאנצן אוועקמאכן חז"ל. און אזוי ווי מיר אבער זוכן נאר דעם אמת, קענען מיר נישט לערנען ווי אים. בפרט אז מיר האבן שוין געזעהן אז אין ידיעת המציאות האבן חז"ל זיך זיכער נישט אויסגעצייכענט. אויך אויב זאלן מיר זאגן אז חז"ל האבן נאר געשריבן די מאדנע מאמרים אלץ משלים ווייל זיי האבן נישט געוואלט סתם מגלה זיין פאר די המון עם, דאן מוזן מיר זאגן אז זיי האבן אויסטערליש גוט מצליח געווען. ווי מיר וועלן זעהן זענען דא אסאך ראשונים וואס נעמען די גמרות כפשטן און קיינער האט נאך נישט מצליח געווען צו אנטדעקן די באהאלטענע כוונה פון חז"ל.

די אברבנאל ענדיגט צו מיט נאך איין דרך:

והדרך השלישי אשר ראיתי לקצת המחברים הוא, שבאו לפרש הגדות התלמוד והדרשות על דרך הנסתר ויעשה להם התוך והנסתר דברי טבעיים מחומר ותורה ושאר הדברים ההוויים והנפסדים וגם מהשמיימים, ועשו שיתופים בדברי החכמים להטות משפטם לדברי הפילוסופים ודיעותיהם. וכבר נמצא מזה בדברי הרב המורה, ובדברי הראב"ע ג"כ, וגם בדברי הרלב"ג, ור' חנוך אלקונסטאנטינא, ור' שמואל מוטוט, ור' לוי ב"ר אברהם בעל לויית חן, וזולתם בפיהם ירצו סלה לפרש דברי הקדושים חכמי ישראל בהשתדלות עצות להסכימם עם דעות אריסטו ותלמידיו, והתחכמות אשר בזה מאס לבי. כי ידעתי שדרך חכמי ישראל בחכמתם המקובלת אצלם רחוקה כרחוק מזרח ממערב מדרכי הפילוסופים בעיוניהם ומחשבותיהם. וע"כ סעפים שנאתי ואל אלהי דלפה עיני, דרך שקר הסר ממני ותורתך חנני.

די רמב"ם אין זיין הקדמה אין פירוש המשניות און אין זיין הקדמה צו פרק חלק איז מאריך אין די דרך, אבער איך וועל נישט אריינגיין אין זיי.

יעצט וועלן מיר אנפאנגן צו זעהן עטליכע ביישפילן ווי די ראשונים זענען מסביר אדער דינגען זיך מיט אגדות.

משלי שועלים

מיר וועלן אנפאנגען צום ערשט מיט די מהר"ץ חיות. ער ברענגט פון עטליכע ראשונים אז ווען די גמרא ברענגט אראפ א ויכוח מיט א דומם ווי צום ביישפיל ווען ר' אליעזר בן דורדיא האט גערעדט צו די בערג און זיי האבן צוריקגעענטפערט איז דאס נאר בתורת משל, דהיינו וואס די בערג וואלטן ווען געקענט זאגן ווען זיי

וואלטן געקענט רעדן. דאן נעמט ער דאס א שטאפל ווייטער און זאגט אז לויט דעם קען זיין אז די ויכוחים וואס די גמרא זאגט אז קרח האט געפירט מיט משה רבינו (טלית שכולו תכלת וכו'), אזוי אויך די געזעצן וואס אנשי סדום האבן געהאט (די באקאנטע סדום בעטל), אדער וואס המן האט געזאגט פאר אחשוורוש (אויב די רירסט אן זייערס א כוס ווארפן זיי דאס גלייך אוועק וכו') און אזוי ווייטער זענען נישט געווען קיין היסטארישע פאקטן, די גמרא זאגט נאר וואס קרח וואלט ווען געקענט טענה'ן כדי אנצוהעצן די אידן, אדער וואס המן וואלט ווען געקענט זאגן אנצורייצן אחשוורוש:

ומדרכי המשל אשר נהגו חז"ל בדרשותיהם הוא ג"כ להמשיך המעשים שנתהוו להציגם לעין הקורא דרך ויכוח מה שטענו זה עם זה. ונתנו חז"ל טענות בפי המתווכחים איך הצדיק כל אחד דרכו להתנצל על פעולתו והמשיכו חז"ל הענין לפעמים על מלכים ושרים מן העמים כגון נבוכדנאצר ונבוזראדן והמן ואחשורוש... ואם תרצה לפרש שהיו לחז"ל ענינים אלו בקבלה מטענות המלכים אין בכך כלום. אכן כיון שמצאנו שהשתמשו חז"ל בטענות כאלו אף על חיות ועופות ודגים וגם על דוממים כגון הרים וגבעות ואותיות צריכין ע"כ לפרש שזה היה אצלם מדרכי המשל וכעין מליצת השיר להשים הדברים בפי האנשים אשר מתעסקים בענין אחד ולהציב שטען כל אחד כפי מה שהיה באפשרות להשיב אם היה בו מדע ובין עקרן של דברים וסבותם... וכבר התעוררו בזה התוספות (ע"ז י"א א' – חולין ז' א') על מה שהזכירו שם הרים וגבעות בקשו עלי רחמים אמרו עד שאנו מבקשים עליך נבקש רחמים על עצמנו וכתבו התוס' לא שהשיבו ההרים והגבעות כך אלא היה אומר בלבו כך היו יכולים ההרים והגבעות להשיב. ועיין ריטב"א... וז"ל... אליעזר בן דורדיא אמר בלבו להרים הם עצמם צריכין לרחמים

ואילו היה להם פה היו משיבים כך... עכ"ל הריטב"א. וכן כתב הרשב"א... בטענות ר"פ בן יאיר עם נהר גינאי... וז"ל ממה שלא יעלם ממך שנהגו חכמינו ז"ל ברוב פעמים להמשיך הפלא או המעשים המתחדשים דרך ויכוח כאלו נתחייב הענין כך מצד הכרח הטענה... עכ"ל הרשב"א.

זעהן מיר פון דא אז נישט אלע מעשיות דארפן ווערן אנגענומען אויבערפלעכליך אלס פאקט, נאר עס קען גאר זיין אזא מין משל.

דברי הבאי

נאך א כלל ברענגט אראפ די מהר"ץ חיות:

עוד נתנו לנו חז"ל כלל גדול (חולין צ' ע"ב) דברי חכמים גוזמא... והביאו חז"ל בחולין מן שלשה מקומות אשר דברו חז"ל בהפלגה במספר שלש מאות. ומזה המין מה שזכרו חז"ל (בכורות נ"ז ב') מביצת בר יוכני ששברה ג' מאות ארזים... ועיין רשב"ם (פסחים קי"ט א') ד"ה משאוי שלש מאות פרדות לבנות וכתב רשב"ם לאו דוקא וכן כל שלש מאות שבש"ס... וכן דרך הש"ס לתפוס מנין ששים בהפלגה... שינה אחד מס' במיתה... ביצת בר יוכני שטבעה ששים כרכים... מחיוהו לאליהו שיתין פולסי דנורא...

פיל מאל נוצן חז"ל גוזמאות אזוי ווי די מהר"ץ חיות ברענגט אראפ עטליכע ביישפילן. ווי למשל ווען חז"ל נוצן די נומער דריי הונדערט אדער זעכציג איז עס געווענליך א גוזמא און נישט קיין פונקטליכע נומער. אזוי שרייבט אויך ר' אברהם בן הרמב"ם אין זיין מאמר אויף דרשות:

והחלק החמישי דרשות דברו בהם לשון הבאי ודמיון החלק הזה בגמר' דפסחים, אמר מר

זוטרא מאצל על אצל הוא טעון ארבע מאה גמלי... כי לא יתכן בעיני כל בעל דעה שיש דרש על המקרא כולה משא ארבע מאות גמלי וכ"ש על שני פסוקים, הלכך אינו אלא לשון הבאי וכבר ביאר זה זולתינו...

החלק השלישי מעשיות שאירעו בעולם כמו שנכתבו, אלא שדברו בהם לשון הבאי לדעתם כי לא יטעה בעל שכל שהם דברי הבאי. והם היו מתירים חלק זה שהוא לשון הבאי כענין שאמרו בגמ' תמיד דברה תורה לשון הבאי. דברו נביאים בלשון הבאי. דברו חכמים בלשון הבאי. דברה תורה בלשון הבאי. ערים גדולות ובצורות בשמים. דברו נביאים בלשון הבאי ותבקע הארץ לקולם. דברו חכמים בלשון הבאי תפוח וגפן ופרוכת. וג' מקומות אלו הם במשנה, כי בתלמוד ימצא הבאי לאין מספר...

פארשטייט זיך אז מען קען צולייגן נאך צענדליגער ביישפילן פון גוזמאות. ווי למשל ווען די גמרא שרייבט 'כפלים כיוצאי מצרים' וכדומה. און דאס מוז נישט זיין דוקא אן איינצעלנע נומער. עס זענען דא אמאל גאנצע מאמרים וואס זענען הבאי. ווי צום ביישפיל די באקאנטע מדרש איכה (פרשה א פסקה ב) וואס רעכנט אויס וויפיל מענטשען האבן געוואוינט אין ירושלים:

תני רבי שמואל עשרים וארבע פלטיות היו בירושלים וכל פלטיה ופלטיה עשרין וארבעה מבואות וכל מבוי ומבוי עשרין וארבעה שווקים ועל כל שוק ושוק עשרים וארבעה שקקים ועל כל שקק ושקק עשרים וארבעה חצרות ועל כל חצר וחצר עשרים וארבעה בתים וכל חצר וחצר היתה מוציאה עם כפלים כיוצאי מצרים

אויב נעמט מען די חשבון לפי פשוטו, קומט אויס אז עס האבן געוואוינט עטליכע טרילאנען אידן אין ירושלים! אזוי איז די גאנצע מדרש דארט ווייטער פול

מיט גוזמאות. איך וועל ברענגן נאך איין משל ווי די גמרא זאגט א ריזיגע גוזמא און ווי לעכערליך עס זענט אויס ווען מען נעמט דאס כפשוטו. די גמרא אין סנהדרין (צה:) באשרייבט ווי גרויס סנחריב'ס מחנה איז געווען:

תנא אורך מחנהו ארבע מאות פרסי רחב צואר סוסיו ארבעים פרסי סך מחנהו מאתים וששים ריבוא אלפים חסר חד בעי אביי חסר חד ריבויא או חסר חד אלפא או חסר מאה או חסר חד תיקו תנא ראשונים עברו בשחי שנאמר וחלף ביהודה שטף ועבר אמצעיים עברו בקומה שנאמר עד צואר יגיע אחרונים העלו עפר ברגליהם ולא מצאו מים בנהר לשתות עד שהביאו מים ממקום אחר ושתו שנאמר אני קרתי ושתיתי מים וגו'

די גמרא שרייבט די לענג און ברייט פון זיין מחנה און דאן שרייבט די גמרא אז סך מחנהו, די צאל מענטשען אין זיין מחנה, איז געווען צוויי ביליאן, זעקס הונדערט מיליאן, מינוס איינס (999,999,599,2)!!! די גמרא זאגט אז ווען די ערשטע גרופע פון די ארמיי איז אריבער דעם ירדן, האבן זיי נאך געדארפט שווימען. אבער היות אזוי פיל מענטשען זענען דורך האבן זיי איינגעזאפט זייער אסאך וואסער און ווי אויך ארויסגעשפריצט אסאך וואסער אז ווען די צווייטע גרופע איז אריבער האבן זיי שוין געקענט גיין בקומה זקופה. ווען די דריטע גרופע איז אריבער איז שוין נישט געווען בכלל קיין וואסער אז זיי האבן ארויפגעשטויסן זאמד ווען זיי זענען געגאנגען און מען האט זיי געדארפט ברענגען וואסער צו טרינקען.

איך מיין אז איך דארף נישט מסביר זיין אז די גמרא איז א פאנטאסטישע גוזמא. אבער אין די ספר The Book of Amazing Facts and Feats האב איך געזעהן די שטוינענדע ערך:

The largest army in history was the army It is recorded that his army of sancheriv The ”.billion soldiers minus one 2.6“ had

.miles long 000,1 camp was

הגם וואס פון די גמרא'ס קושיות זעהט אויס אז די נומערן זענען יא אמת'ע, דאן וואלט ער נישט געדארפט אננעמען די גמרא אדער מדחיק זיין א פשט אין די גמרא אזוי ווי אלע מפרשים פרובירן. אבער גיין שרייבן אזא נארישע זאך אין א בוך וואס באשרייבט אמת'ע פאקטן איז געוואלדיג נאריש. העירותיך כדי שלא תטעה בו.

כישוף שדים רוחות ולילין

אין גמרא ווערט דערמאנט צענדליגער מעשיות וואס די אמוראים האבן געהאט מיט כישוף אדער שדים, ווי צום ביישפיל:

אמר רב יוסף אמר לי יוסף שידא ( פסחים קי.)

ההוא בר שידא דהוה בי רב פפא (חולין קה:)

מאי כשפים כי הא דרב חסדא ורבה בר רב הונא הוו קא אזלי בארבא אמרה להו ההיא מטרוניתא אותבן בהדייכו ולא אותבוה אמרה איהי מילתא אסרתה לארבא אמרו אינהו מילתא שריוהא (שבת פא:)

אזוי ווי מיר האבן שוין געזעהן זענען געווען ראשונים וואס האבן נישט געגלייבט אין שדים, כישוף, לחשים אדער סגולות. און אזוי ווי די רמב"ם שרייבט אין ספר המצוות האבן די חרטומים געמאכט פשוט'ע טריקס. די רמב"ם לייגט דאס אזוי גוט אראפ אז עס קען זיך דוכטן אז מען זיצט אין א צירקוס:

ובכלל אזהרה זו גם כן אסור פועל החרטומים ולשון חכמים מעונן זה האוחז את העינים והוא מין גדול מן התחבולה מחובר אליו קלות התנועה ביד עד שיתדמה לאנשים שיעשה ענינים אין

אמיתות להם כמו שנראה אותם יעשו תמיד שיקח חבל וישים אותו בכנף בגדו לפני העם ויוציאהו נחש וישליך טבעת לאויר ואחר כך יוציאהו מפי אדם אחד מן העומדים לפניו ומה שדומה להם מפעולות החרטומים המפורסמים אצל ההמון כל פועל מהם אסור ומי שעושה יקרא אוחז העינים והוא מין מן הכשוף ומפני זה לוקה והוא עם זה גונב דעת הבריות וההפסד המגיע מזה גדול מאד כי ציור הענינים הנמנעים תכלית המניעה אפשריים אצל הסכלים והנשים והקטנים רע מאד ויפסיד שכלם וישיבם להאמין הנמנע והיותו אפשר שיהיה והבן זה: (ספר המצות, לא תעשה לב)

אבער ווי געבן זיך די ראשונים אן עצה מיט די גמרות וואס שרייבן יא פון דעם, כאלו עס וואלט געווען א מציאות? די מאירי שרייבט אויף איין פלאץ אז מזיקין זענען דעות כוזבות:

אף על פי שקרא אדם את שמע בבית הכנסת מצוה לקרותה על מטתו... וטעם קריאתו פירשו בתלמוד המערב להבריח את המזיקים וביאורו אצלי המזיקים הידועים והם הדעות הכוזבים והזקיקוהו בעתות הפנאי ליחד את השם שלא יטעה באמונות השניות וכשיקרא על הכונה הראויה תהא מטתו בטוחה מהם. (ברכות ד:)

די רמב"ם אין מורה נבוכים (חלק א פרק ז') שרייבט אויך ענדליך:

על-פי השאלה זאת נאמר על אדם: ויחי אדם שלשים ומאת שנה ויולד בדמותו כצלמו [ויקרא את שמו שת] (בראשית ה', ג), וכבר הוסבר לך לפני-כן מה היא משמעות צלם אדם ודמותו. ומכאן שכל הילדים שקדמו לו לא הגיעו לכך שתהיה להם הצורה האנושית באמת, אשר היא צלם אדם ודמותו ואשר נאמר עליה: בצלם

אלהים ובדמותו. ואילו על שת אשר לימד אותו אדם הראשון והביאו לידי הבנה, ובשל זאת הגיע לשלמות האנושית נאמר: ויולד בדמותו כצלמו (בראשית ה', ג).

מכאן למדת שכל מי שלא הגיע לכך שתהיה לו הצורה הזאת, אשר ביארנו את משמעותה, אין הוא בן-אדם אלא בעל-חיים, שתבניתו ומתארו תבנית בן-אדם ומתארו, אלא שיש לו יכולת - שאין לשאר בעלי-החיים - לגרום מיני פגעים ולעשות מעשים רעים. זאת מכיוון שהמחשבה ושיקול-הדעת9, שיש לו, מוכנים להשגת השלמות שלא הושגה. הוא מפעיל אותם במיני תחבולות הגורמות בהכרח למעשים רעים והמולידות פגעים. מכאן, שהוא כביכול דבר הדומה לבן-אדם או המחקה אותו. וכן היו ילדי אדם אשר קדמו לשת. ואמרו במדרש0: כל אותן מאה ושלושים שנה שהיה אדם נזוף בהן היה מוליד רוחות, והכוונה שדים, וכאשר נרצה, הוליד דומה לו, כלומר, בדמותו כצלמו, שנאמר: ויחי אדם שלשים ומאת שנה ויולד בדמותו כצלמו (בראשית ה', ג)

די רמב"ם שרייבט אז איינער וואס איז נאכנישט געקומען צום ריכטיגן הבנה איז א שד. ווייל ער זעהט אויס ווי א מענטש אבער ער פירט זיך אויף ווי א בהמה. מיט דעם קען אפשר זיין אז די רמב"ם האט פארשטאנען געוויסע גמרות אז זיי רעדן פון דעות כוזבות אדער פון מענטשען וואס האבן נישט קיין שכל און טוען שלעכטע זאכן. קען זיין אז יוסף שידא וואס האט גערעדט צו ר' יוסף איז געווען סתם אזא מין שלעכטע מענטש. דאס איז אבער נישט משמע פון די גמרות. צום ביישפיל ליינט די גמרא (זעה אויך די גמרא אין עירובין מג. ווי די גמרא דערמאנט יוסף שידא כלפי אין תחומין למעלה מעשרה):

תנו רבנן ששה דברים נאמרו בשדים שלשה

כמלאכי השרת ושלשה כבני אדם שלשה כמלאכי השרת יש להם כנפים כמלאכי השרת וטסין מסוף העולם ועד סופו כמלאכי השרת ויודעין מה שעתיד להיות כמלאכי השרת יודעין סלקא דעתך אלא שומעין מאחורי הפרגוד כמלאכי השרת ושלשה כבני אדם אוכלין ושותין כבני אדם פרין ורבין כבני אדם ומתים כבני אדם (חגיגה טז.)

און אזוי זענען דא נאך הונדערטער גמרות. ר' אברהם בן הרמב"ם ברענגט אבער א צווייטע אויסרייד:

החלק השני המעשיות שנראו וארעו בהם בחלום, וזכרו אותם בלשון צח ופשוט לדעתם, כי אי איפשר שיטעה בהם בעל שכל ובינה... וכמו מעשיות שזכרו בהם שדים, והרואה שאין לבו עמו יחשוב כי הם דברים היו בעולם כמו שנכתבו, ויבוא לחשוב ולהאמין דבר הנמנע שאי אפשרי אבל חייב, וכל זה יקרה לו לרוב פתיותו ומיעוט ידיעתו בטבע העולם.

איך ווייס אבער נישט פונקטליך וואס ער פארדינט מיט דעם. נניח אז עס איז געווען א חלום אבער וואס איז די מוסר השכל פון דעם. אויך האט די רמב"ם אלץ די אויסרייד אויף געוויסע גמרות אז עס איז נאר א דעת יחיד "וכן אין ראוי לאדם להניח דברים של דעת שכבר נתאמתו הראיות בהן וינעור כפיו מהן ויתלה בדברי יחיד מן החכמים ע"ה, שאפשר שנתעלם ממנו דבר באותה שעה" (די אגרת וואס איך האב שוין צוגעברענגט ביי דרשות חז"ל). די גר"א אויף יורה דעה שרייבט אביסל אנדערש:

שו"ע: מי שנשכו עקרב מותר ללחוש עליו ואפילו בשבת ואע"פ שאין הדבר מועיל כלום הואיל ומסוכן הוא התירו כדי שלא תטרף דעתו עליו.

ביאור הגר"א: הרמב"ם... אבל כל הבאים אחריו חלקו עליו שהרי הרבה לחשים נאמרו בגמרא

והוא נמשך אחרי הפילוסופיא הארורה ולכן כתב שכשפים ושמות ולחשים ושדים וקמיעות הכל הוא שקר. אבל כבר הכו אותו על קדקדו שהרי מצינו הרבה מעשיות בגמרא... והפילוסופיא הטתו ברוב לקחה לפרש הגמרא הכל בדרך הלציי ולעקור אותם מפשטן וח"ו איני מאמין בהם ולא מהם ולא מהמונם אלא כל הדברים הם כפשטן אלא שיש בהם פנימיות לא פנימיות של בעלי הפילוסופיא שזורקין אותן לאשפה אלא של בעלי אמת (ביאור הגר"א יו"ד סימן קע"ט).

לויט אים האלט די רמב"ם אז אלע גמרות זענען געשריבן געווארן בדרך הלצה! איך פארשטיי אבער נישט וואס די מליצה איז? על כל פנים וואס איז זיכער אז די רמב"ם וכת דיליה האבן געהאלטן אז די אלע גמרות זענען נישט קיין מציאות'דיגע מעשיות. נאר די רמב"ם איז געווען איבערצייגט אז שדים און אלע מיסטישע כוחות עקזיסטירן נישט און פון די אנדערע זייט איז ער געווען איבערצייגט אז חז"ל האבן נישט געקענט גלייבן און אזעלכע שטותים "וכל זה יקרה לו לרוב פתיותו ומיעוט ידיעתו בטבע העולם". ממילא איז ער זיך מדחיק בכל מיני דיחוקים צו פארענטפערן די גמרות. די גר"א אויף די אנדערע זייט האט נישט געהאט קיין פראבלעם צו גלייבן אין די אלע מיסטישע כוחות (ער איז דאך געווען א מקובל!) ממילא לערנט ער די גמרות כפשטן.

די מענטשען, אבער, וואס ווייסן אז די גמרות קענען נישט געלערנט ווערן אנדערש דורך אן אמת'ן אפלערנען פון די גמרא, נאר חז"ל האבן זיכער געגלייבט אין מיסטישע כוחות. פון די אנדערע זייט האבן זיי פונקט אזוי ווייניג חשק צו גלייבן אין מיסטישע כוחות, און זיי האבן נישט קיין פראבלעם מיט דעם אז חז"ל אין זייערע פרימיטיווע זמן און סביבה האבן געגלייבט אין דעם. זיי וועלן מוזן זאגן אז די אלע מעשיות מיט שדים אדער כישוף וכדומה אין די גמרא זענען פשוט'ע לעגענדעס וואס האבן ארויסגעשפראצט אסאך שפעטער, א שטייגער ווי די גמרא אין ע"ז (כב., אן ענדליכע גמרא איז דא אין

עירובין מ.) ברענגט א מעשה ווי רבא האט מתיר געווען עפעס און רבינא האט אים געפרעגט א קושיא פון א ברייתא וואס קומט אויס אז עס איז אסור און רבא האט זיך פארשעמט. דערנאך ברענגט די גמרא א צווייטע מאן דאמר וואס לויט אים קומט אויס אז רבא האט מתיר געווען א זאך וואס איז טאקע מותר. פרעגט די גמרא דאן פארוואס האט זיך רבא פארשעמט. ענטפערט די גמרא "לא היו דברים מעולם".

מעשי נסים

אין די גמרא ווערן דערמאנט גרויסע מופתים וואס די אמוראים האבן באוויזן, און עס זעהט אויס ווי ביי זיי איז תחיית המתים געווען א קינדער שפיל. עס איז באקאנט די גמרא אין מגילה (ז.) ווי רבה האט זיך אנגעטרינקען און האט געשחט'ן רבי זירא. ווען ער האט זיך אויסגעניכטערט האט ער מתפלל געווען און רבי זירא איז צוריק לעבעדיג געווארן, וכדומה וכדומה. איך מיין אז עס פעלט נישט אויס צו ברענגען ביישפילן פון די גמרא. עס זענען געווען אבער ראשונים און גאונים וואס האבן געהאלטן אז עס איז נישט מסתבר אז די אמוראים האבן געמאכט ניסים רעכטס און לינקס. און האבן מחיה מתים געווען מער מענטשען ווי אליהו און אלישע. אפילו אין די תורה אליין זענען דא ראשונים ווי די רלב"ג וואס פרובירן צו מינומיזירן די ניסים וואס ווערן דערמאנט אין די תורה, ווייל זיי האבן געהאלטן אז די באשעפער מאכט נישט סתם ניסים אין די וועלט אריין נאר אויב עס פעהלט שטארק אויס און ממילא פארוואס האט אויסגעפעהלט למשל אז בלעם'ס אייזל זאל זיך נעמען רעדן. ממילא האבן אסאך געלערנט אז די אלע פאנטאסטישע ניסים וואס ווערן דערמאנט אין גמרא זענען נישט לפי פשוטו. דאס איז וואס ר' אברהם בן הרמב"ם שרייבט אויף דעם ענין:

ואתה פקח עיניך על הדרך הזה שדברו החכמים

בדרשות הנמצאות להם. וממנו כוונתם תהא צופה ויהיה לך לאלהים. ואתה תהיה לי לפה ומזה תמלט נפשך מלהלעיג על דברי החכמים או מלכפור באמתת דבריהם. או משתחשוב שהם מעשה ניסים כאשר נעשה לנביאים. וכי כן יעשה לכל חכם וחסיד. ושאין הפרש בין קריעת ים סוף למשה וליוצאי מצרים. ובין צליחת הירדן לאלישע ולאליהו. או לאחד זולת אלו. וכל זה תתחייב כשתקח אותם הדרשות על פי פשוטן. או על פי הנראה מהם לכתחלה בעיון הראשון. ודי היה בנו להורות שיש מדרשות ומעשיות שיש להם ענין פנימי נסתר חוץ מהענין החיצוני הנראה.

און אויף די מעשה פון רבה און ר' זירא שרייבט ער אז רבה האט נישט געהרג'ט ר' זירא נאר ער האט אים גוט צוקלאפט. די זעלבע זאגט ער אויף א צווייטע מעשה, אז פרחה נשמתה מיינט אז זי האט געחלש'ט, נישט אז זי איז געשטארבען:

החלק השלישי מעשיות שאירעו בעולם כמו שנכתבו, אלא שדברו בהם לשון הבאי לדעתם כי לא יטעה בעל שכל שהם דברי הבאי... ודמיון החלק הזה מה שאמרו בגמרא דמגלה. רבה ור' זירא עבדי סעודתא בהדי הדדי קם [רבה] שחטי' לר' זירא בעי רחמים עליה ואחייה. פי' שהכהו ופצע בו חבורה גדולה שקרוב למיתה ולגודל המכה הביא שחטיה, ואולי היתה המכה ההיא בצוואר, ופי' ואחייה מלשון ויחי מחליו, ובלשון חכמים ז"ל עד שתחיה המכה. וכמוהו רבי חכינאי הוה קאזיל לביה רב בשילהי דר' שמעון בן יוחאי וכו', ואזיל ויתיב בבי מדרשא עשר שנין וכו', עד פרחה רוחה (שנפרדה ממנה נשמת רוח חיים), אמר לפניו רבש"ע ענייה זו לשוא שמרה, בעי רחמיה עליה ואחייה. ואין פי' פרחה רוחה שנפרדה ממנה נשמת רוח חיים במיתה, אלא מרוב שמחתה כשראתה אותן בפתע פתאום נפלה להפרח חלק מחלקי הנפש החיה כאשר

יקרה לבני אדם פעמים רבות, ובקש רחמים וחיתה ותחי נפשה. וכן כל כיוצא בזה:

און אזוי פרובירט ער צו פארענטפערן נאך עטליכע מאמרים מיט ענדליכע תירוצים. די מהר"ץ חיות ברענגט אראפ צוויי דעות אין דעם:

ונבא עתה לבאר המופתים יוצאים מגדר הטבע אשר נמצא ברוב ענין בספרי התלמוד ובברייתות... רק באתי לעורר כי לדעת רובי החכמים ראוי לקחת הדברים כפשוטן ולהאמין שהם דברים ככתבם וכן אירעו נסים הללו לצדיקים וקדושים הללו באמת... וכן הוא דעת רבינו האי גאון מובא בכותב לע"י פ"ב דחגיגה וז"ל דע כי דבר זה מקובל היה אצל הראשונים יחד ולא היה אחד מהם מכחיש בו כי הקב"ה עושה אותות נוראות ע"י הצדיקים כמו שהוא עושה ע"י הנביאים ומראה את הצדיקים מראות נוראות כדרך שהוא מראה את הנביאים... וכשצמח מר רב שמואל בן חפני ז"ל וכיוצא בו שאמרו שאין המראות הללו נראות אלא לנביאים ולא נעשו נסים כאלו אלא לנביאים לבד, ומכחישים בכל מעשה שנאמר שנעשה נס לצדיקים ואמרו כי אין זה הלכה אף במעשה של רבי עקיבא שצפה בהיכלות ומעשה דרבי נחוניא בן הקנה. ואנו סוברים כי הקב"ה עושה נסים ונפלאות לצדיקים ומראה היכליו עכ"ל רבינו האי גאון. ודברי רבינו שמואל בן חפני מועתקים ברד"ק (שמואל א' כ"ח) בענין בעלת אוב שהעלתה את שמואל שכתב שלא יקובלו דברים ככתבם של חז"ל במקום שיש להם מכחישים מן השכל ע"ש.

ברענגט ער אראפ אונזער באקאנטער שמואל בן חפני (וכיוצא בו) וואס האלט אויך אזוי ווי ר' אברהם בן הרמב"ם אז חז"ל האבן נישט געמאכט קיין נסים. ר' האי גאון האלט אבער אז די גמרות זענען כפשטן. פארשטייט זיך אויב איינער וויל האלטן ווי ר' אברהם

בן הרמב"ם און אין די זעלבע צייט האלטן אז די גמרות זענען געשריבן געווארן כפשוטן, דאן דארף ער האלטן אז אלע מעשיות זענען אזוי קראנט ווי די מעשיות אין ליכט שטראלן אדער שבחי בעש"ט.

רבה בר בר חנה

יעצט וועלן מיר ארומרעדן וועגן די מאמרים פון רבה בר בר חנה (בבא בתרא עג. – עה:) דארט ברענגט די גמרא אראפ אסאך פאנטאסטישע מעשיות, ווי די מעשה פון א פראש וואס איז געווען אזוי גרויס ווי זעכציג הייזער און א פיש האט אים איינגעשלינגען וכו'. דער וואס איז נישט בקי אין די מעשיות, איז מכובד נאכצוקוקן. די שאלה איז צווייפאכיג, צו האט די גמרא געהאלטן אז די מעשיות זענען אמת. און וואס איז די מטרה פון דערציילן אזעלכע מעשיות.

אזוי ווי מיר האבן שוין פריער געזעהן פונעם אברבנאל, אין זיין דרך השני, זענען געווען ראשונים וואס האבן געהאלטן אז די מעשיות פון רבב"ח זענען געזאגט געווארן פאר די תלמודים אזוי ווי א מילתא דבדיחותא פארן לערנען, נישט אז איינער האט געגלייבט דערין. די אבן עזרא אין זיין הקדמה צו זיין פירוש עה"ת שרייבט אויך ענדליך אין א פאעטישן וועג, "גם יש דרש להרויח נפש חלושה בהלכה קשה". די רשב"א שרייבט אויך אן ענדליכן מושג (עס ווערט אראפגעברענגט אין עין יעקב אויך ברכות נד.):

תחילה אעירך על ענין האגדות שבאו בתלמוד ובמדרשים... ועוד יש להם סבה אחרת גלו אותם הם בקצת המדרשים והוא כי לעתים היו החכמים דורשים ברבים ומאריכים בדברי תועלת והיו העם ישנים וכדי לעוררם היו אומרים להם דברים זרים לבהלם כדי שיתעוררו משנתם...

אסאך אגדות זענען געזאגט געווארן אויפצווועקן דעם

עולם פון שלאף! פון די אנדערע זייט זענען געווען ראשונים ווי די רמב"ם און אסאך אנדערע וואס האבן געהאלטן אז די אלע מעשיות זענען משלים פאר העכערע זאכן וואס מען האט נישט געוואלט מגלה זיין. רשב"ם און תוספות, ווידעראום, זענען מסביר די אלע גמרות כפי פשטם. אזוי ווי די רשב"ם שרייבט:

אמר רבה אשתעו לי כו' - כל הני עובדי דקא חשיב משום מה רבו מעשיך ה' ומהן להודיע מתן שכרן של צדיקים לעתיד לבא או לפרש מקראות האמורים בספר איוב המדברים בעופות גדולים ובהמות ודגים גדולים שכל שיחת תלמידי חכמים צריכה תלמוד:

און אפילו די מהרש"א וואס איז מסביר פילע פון די גמרות אלץ רמזים שרייבט אויך:

אף כי באמת אין להכחיש פשטי הדברים כמ"ש יורדי הים באניות עושי מלאכה במים רבים המה ראו מעשי ה' וגו' ותרומם גליו יעלו וגו' מ"מ יש כאן דברים בגו...

יעצט לאמיר זעהן וואס די גמרא אליין האט צו זאגן. די גמרא ברענגט אראפ אזא מעשה " אמר רבה לדידי חזי לי אורזילא בר יומיה דהוה כהר תבור והר תבור כמה הוי ארבע פרסי ומשאכא דצואריה תלתא פרסי ובי מרבעתא דרישיה פרסא ופלגא רמא כופתא וסכר ליה לירדנא" [איבערטייטש: איך האב געזעהן א וויזל-טיר א טאג אלט, וואס איז געווען אזוי גרויס ווי הר תבור, און הר תבור איז פיר פרסה. די לענג פון זיין האלז איז געווען דריי פרסה און זיין קאפ איז געווען א פרסה און א האלב]. די מהרש"א איז מסביר די גמרא אלץ א רמז צו יהושע און די ריטב"א זאגט א צווייטע רמז וכו'. אבער קוקט וואס די גמרא אין זבחים (קיג:) זאגט.

די גמרא ברענגט א מחלוקת אויב די מבול איז געווען אויך אין ארץ ישראל. פרעגט די גמרא לויטן מאן דאמר אז עס איז געווען א מבול אויך אין ארץ ישראל ווי איז

דער ראם געשטאנען (ער האט דאך נישט קיין פלאץ אין תיבה). זאגט די גמרא אז מען האט אריינגענומען קליינע וויזל-טירן. פרעגט די גמרא אז רבה בר בר חנה האט דאך שוין געזאגט אז אפילו א וויזל-טיר וואס איז א טאג אלט איז אויך אסטראנאמיש גרויס. ענטפערט די גמרא אז מען האט נאר אריינגעשטעקט זיין קאפ. פרעגט די גמרא ווייטער אז רבה בר בר חנה האט דאך געזאגט אז אפילו די קאפ איז א פרסה און א האלב גרויס. ענטפערט די גמרא אז מען האט טאקע נאר אריינגעשטעקט זיין נאז ער זאל קענען אטעמען:

בשלמא למ"ד לא ירד מבול לא"י היינו דקם רימא התם אלא למ"ד ירד רימא היכא קם א"ר ינאי גוריות הכניסו בתיבה והאמר רבה בר בר חנה לדידי חזי לי אורזילא דרימא בת יומא והוי כהר תבור והר תבור כמה הויא ארבעין פרסי משכא דצואריה תלתא פרסי מרבעתא דרישא פרסא ופלגא רמא כבא וסכר ירדנא אמר רבי יוחנן ראשו הכניסו לתיבה והאמר מר מרבעתא דרישא פרסא ופלגא אלא ראש חוטמו הכניסו לתיבה...

מכאן משמע אז נישט נאר האט די גמרא געהאלטן אז די ראם פון וואס רבב"ח רעדט איז אן עכטע און נישט קיין משל, נאר די גמרא האט אויך פארשטאנען אז די מאסן וואס ער געבט אן פאר די ראם זענען לפי פשוטו און נישט קיין גוזמאות, און ממילא האט אפילו די קאפ נישט אריינגעפאסט אין תיבה. יעצט קוקט וויאזוי דער בן איש חי אין זיין ספר בן יהוידע געבט זיך אן עצה מיט דעם:

נ"ל בס"ד כל הנך קושיות דמקשי מן מאמר הנז' הוא פלפולא בעלמא משום יגדיל תורה ויאדיר. אך קושיא ממש ליכא. יען דידוע הוא דמאמרי רבב"ח הנז' אינם כפשוטם, ולא ראה ממש מראות אלו אלא הגאונים ז"ל פירשו שראה כל זה במראה החלום שיש בו רמז על ענינים

נסתרים או דברי מוסר. וי"מ שהוא תקן ויסד דברים אלו בדרך משל וחידה על דברים עמוקים ולא הוה הכי ממש, וא"כ מאי קושיא מהאי. אלא משום יגדיל תורה שקיל וטרי בזה כדי לחדש ולהוליד סברות להחכים התלמידים. ועל זה וכיוצא שואלין את האדם ביום הדין פלפלת בחכמה.

איינע פון די ערשטע זאכן אויף משיח'ס ליסטע וועט זיין דיך צו פרעגן אויב דו האסט עוסק געווען אין אזעלכע פלפולים של הבל! יגדיל תורה ויאדיר!

איך וועל אראפברענגען נאך איין מעשה פון רבב"ח און דערנאך וועלן מיר גיין ווייטער:

א"ל [ההוא טייעא] תא אחוי לך בלועי דקרח חזאי תרי ביזעי והוו קא מפקי קוטרא שקל גבבא דעמרא ואמשינה במיא ודעציתה בראשה דרומחא ועייליה התם וכי אפיק הוה איחרך איחרוכי אמר לי אצית מאי שמעת ושמעית דהוו אמרין משה ותורתו אמת והן בדאין אמר לי כל תלתין יומי מהדר להו גיהנם להכא כבשר בקלחת ואמרי הכי משה ותורתו אמת והן בדאין [איבערטייטש: דער אראבער האט מיר געזאגט, קום, איך וועל דיר ווייזן ווי קרח איז איינגעשלינגען געווארן. האב איך געזעהן צוויי שפאלטענעס, און ווי עס קומט ארויס א רויעך פון דעם. האט ער גענומען א שטיקל וואל, האט עס געווייקט אין וואסער און ארויפגעלייגט אויפן שפיץ פון זיין שפיז. דאן האט ער דאס אריינגעשטעקט דארט און ווען ער האט דאס ארויסגענומען איז דאס געווען אפגעברענט. האט ער מיר געזאגט לייג צו אן אויער און הער. האב איך געהערט ווי זיי זאגן 'משה אמת ותורתו אמת והן בדאין'. האט ער מיר געזאגט אז יעדע דרייסיג טעג ווארפט זיי די גיהנום אהער ווי א שטיקל פלייש און טאפ און זיי זאגן 'משה אמת ותורתו אמת והן בדאין']

עס איז דא צענדליגע מאמרי חז"ל וואו עס איז מוכח אז חז"ל האבן געהאלטן אז די גיהנם איז דא אויף דער וועלט, הינטער די ערד. איך וועל צוברענגען דריי ביישפילן:

ואמר רבי ירמיה בן אלעזר שלשה פתחים יש לגיהנם אחד במדבר ואחד בים ואחד בירושלים... ותו ליכא והאמר רבי מריון אמר רבי יהושע בן לוי ואמרי לה תנא רבה בר מריון בדבי רבי יוחנן בן זכאי שתי תמרות יש בגי בן הנום ועולה עשן מביניהן וזו היא ששנינו ציני הר הברזל כשירות וזו היא פתחה של גיהנם דילמא היינו דירושלים. (עירובין יט.)

די גמרא ברענגט אין בבא בתרא צוויי טעאריעס אין די קאליר פון די זון. אדער איז די זון באמת רויט נאר א גאנצען טאג קען מען נישט זעהן די רויטקייט ווייל די שיין פונעם טאג (אזוי ווי איך האב שוין מסביר געווען אין מיין פריערדיגן ארטיקל, האט די הימל אן עקסטערן שיין חוץ פונעם זון) איז צו שטארק און שוואכט אפ אונזערע אויגן. נאר פארטאגס און פארנאכטס ווען די טאג איז טונקל דאן קען מען דאס זעהן. אדער קען זיין אז די זון איז באמת ווייס נאר פארטאגס זעהט דאס אויס רויט ווייל עס שיינט דורך די רויזן אין גן עדן (די גן עדן איז אויף מזרח) און פארנאכט איז דאס רויט ווייל עס שיינט דורך די טיר פון גיהנם (וואס איז אויף מערב) וכו':

אמר רב פפא מדקתני לבנה ש"מ האי שמשא סומקתי היא תדע דקא סמקא צפרא ופניא והאי דלא קא חזינן כוליה יומא נהורין הוא דלא ברי... ולמאי דסליק דעתין מעיקרא הא קא סמקא צפרא ופניא בצפרא דחלפא אבי וורדי דגן עדן בפניא דחלפא אפתחא דגיהנם ואיכא דאמרי איפכא. (בבא בתרא פד.)

רבי יוסי האלט אז חמי טבריא איז הייס ווייל עס גייט

דורך די טיר פון גיהנום:

והכי קאמרי ליה רבנן לרבי יוסי הא מעשה דאנשי טבריא דתולדות חמה הוא ואסרי להו רבנן אמר להו ההוא תולדות אור הוא דחלפי אפיתחא דגיהנם (שבת לט.)

די גמרא אין סנהדרין (קי.) ברענגט צו די גמרא פון רבב"ח נאכן ברענגען די פסוק 'ובני קרח לא מתו':

ובני קרח לא מתו תנא משום רבינו אמרו מקום נתבצר להם בגיהנם וישבו עליו ואמרו שירה אמר רבה בר בר חנה זימנא חדא הוה קאזלינא באורחא אמר לי ההוא טייעא תא ואחוי לך בלועי דקרח אזיל חזא תרי בזעי דהוה קא נפק קיטרא מנייהו שקל גבבא דעמרא אמשייה מיא ואותביה בריש רומחיה ואחלפיה התם איחרך אמר לי אצית מה שמעת ושמעית דהוו קאמרי הכי משה ותורתו אמת והן בדאים...

פון די אלע גמרות איז גאנץ קלאר אז די גמרא האט אנגענומען די מעשיות כפי פשוטו. מען קען ברענגן נאך ראיות אבער איך וועל אייך נישט מטריח זיין.

היסטאריע

יעצט וועלן מיר רעדן אביסל פון די היסטאריע אין די גמרא. אזוי ווי אויף נישט יעדע מאמר און מעשה אין די גמרא קען מען געוואור ווערן אויב דאס איז אמת אדער נישט, אזוי ווי די אברבנאל שרייבט אנפאנג יואל:

יש מחז"ל שאמרו שיואל זה היה יואל בן שמואל הנביא ואין לנו לדעת אמתת זה אבל רחוק הוא". ממילא לאמיר דורכליינען וואס חז"ל שרייבן אויף היסטאריע וואס דארט ווייסן מיר דאך דעם אמת וממנו יקיש המקיש.

אין יאר 331 לפנה"ס האט אלכסנדר מוקדון אויפגעבויעט א שטאט אין מצרים וואס מען האט א נאמען געגעבן נאך אים אלכסנדריא, אזוי ווי די מדרש שרייבט "אלכסנדריאה על שם אלכסנדרוס (מדרש רבה בראשית פרשה כג פסקה א)". פיל אידן האבן זיך באזעצט אין אלכסנדריא און האבן אויפגעשטעלט א גרויסע קהלה. אין יאר 116 האבן אסאך אידן רעוואלטירט אקעגן די קיסר טראינוס און די סוף דבר איז געווען אז מען האט אויסגעהרג'ט א גרויסע חלק פון די 000,150 אידן וואס האבן געוואוינט דארט. אין חז"ל אבער זענען דא דריי ווערסיעס ווער עס האט געהרג'עט די אידן פון אלכסנדריא. און לויט די גמרא אין סוכה איז דאס געווען אלכסנדר מוקדון אליין!

הקול קול יעקב והידים ידי עשו הקול זה אדריינוס קיסר שהרג באלכסנדריא של מצרים ששים רבוא על ששים רבוא כפלים כיוצאי מצרים (גיטין נז:)

תניא רבי יהודה אומר מי שלא ראה דיופלוסטון של אלכסנדריא של מצרים לא ראה בכבודן של ישראל אמרו כמין בסילקי גדולה היתה סטיו לפנים מסטיו פעמים שהיו בה (ששים רבוא על ששים רבוא) כפלים כיוצאי מצרים [פעמים שהיו שם ששים רבוא כיוצאי מצרים ואמרי לה כפלים כיוצאי מצרים] והיו בה שבעים ואחת קתדראות של זהב כנגד שבעים ואחד של סנהדרי גדולה כל אחת ואחת אינה פחותה מעשרים ואחד רבוא ככרי זהב ובימה של עץ באמצעיתה וחזן הכנסת עומד עליה והסודרין בידו וכיון שהגיע לענות אמן הלה מניף בסודר וכל העם עונין אמן ולא היו יושבין מעורבין אלא זהבין בפני עצמן וכספין בפני עצמן ונפחין בפני עצמן וטרסיים בפני עצמן וגרדיים בפני עצמן וכשעני נכנס שם היה מכיר בעלי אומנתו ונפנה לשם ומשם פרנסתו ופרנסת אנשי ביתו אמר אביי וכולהו קטלינהו אלכסנדרוס מוקדן מוקדן (סוכה נא:)

תני א"ר יודה כל שלא ראה דיפלי איסטבא של אלכסנדריאה לא ראה כבוד ישראל מימיו... ומי החריבה טרוגיינוס הרשע. (ירושלמי סוכה כג.)

אזוי ווי מיר זעהן איז די ירושלמי געווען די איינציגסטע וואס האט דאס ריכטיג ארויסגעהאט. אזוי אויך האבן מיר צוויי ווערסיעס ווער עס האט געהרג'ט די אידן אין ביתר. און ווידער איז דאס די ירושלמי וואס האט דאס ריכטיג:

קול יעקב זה אספסיינוס קיסר שהרג בכרך ביתר ארבע מאות רבוא ואמרי לה ארבעת אלפים רבוא (גיטין נ)

א"ר יוחנן קול אדריינוס קיסר הורג בביתר שמונים אלף ריבוא... שלש שנים ומחצה עשה אדריינוס מקיף על ביתר... (ירושלמי תענית כד.)

יעצט

וועל איך צוברענגען נאך איין מאמר און מיט דעם וועל איך צוענדיגן. חז"ל אין סדר עולם (פרק ל) און ווי אויך די גמרא אין עבודה זרה (ט.) שרייבן:

מלכות פרס בפני הבית שלשים וארבע שנה מלכות יון בפני הבית מאה ושמונים שנה מלכות חשמונאי בפני הבית מאה ושלש מלכות בית הורדוס מאה ושלש מכאן ואילך צא וחשוב כמה שנים אחר חורבן הבית

דהיינו חז"ל זאגן אז גאנץ מלכות פרס פון ווען כורש האט אויפגעבויעט די בית המקדש ביז אלכסנדר מוקדון האט דאס איינגענומען איז נאר געווען 34 יאר. און מיט דעם קומט די גמרא צו אז די בית המקדש השני איז געשטאנען 420 יאר.

חז"ל האבן געהאלטן אז עס זענען געווען נאר פיר

קעניגן פאר מלכות פרס פון נאכן איינעמען בבל. און כדי זיך אן עצה געבן מיט די פסוקים אין נ"ך ווי עס שטייט ארתחשסתא אליין האט געקעניגט 32 יאר, זאגן חז"ל "הוא כורש הוא דריוש הוא ארתחשסתא" (סדר עולם שם, ר"ה ג:). די פראבלעם איז אז לויט ווי מיר ווייסן היינט זענען געווען 185 יאר פון ווען כורש האט געלאזט בויען די בית המקדש ביז אלכסנדר מוקדון האט מנצח געווען דריוש, און עס זענען געווען איבער צען קעניגן אינדערצווישן. לויט אונזערע חשבון קומט אויס אז בית שני איז געשטאנען 586 יאר. און לויט דעם קומט אויס אז מיר שטייען נישט היינט אין יאר תשע"ג נאר מיר דארפן צולייגן כאטשיג 151 יאר צו אונזער חשבון (מער אלס אנדערע פאקטארן). יוסיפון אליין שרייבט אז די בית המקדש איז געשטאנען פאר 639 יאר:

ומבנין הבית השני, הוא מעשה ידי הנביא חגי בשנה השניה למלכות כורש, עד חרבנו בידי אספסינוס נשלמו שש מאות ותשע ושלשים שנה וארבעים וחמשה יום (מלחמות היהודים ספר ו' סוף פרק ד)

מחמת דעם קומט ר' עזריה מן האדומים צו אז חז"ל האבן נישט געהאט די היסטאריע מקובל און זיי האבן געמאכט אסאך טעותים. אויב איר ווילט אבער נישט גיין מיט די מהלך דאן קענט איר אננעמען די תירוץ וואס ר' שמעון שוואב שרייבט (ספר היובל לכבוד רב יוסף ברויאר, תשכ"ב):

now is historian Torah-true The .confronted with a truly vexing problem Ancient history of the Babylonian and Persian Empires presents us with These figures .completely different data can hardly be doubted for they appear to be the result of painstaking research by hundreds of scholars and are borne out by profound erudition and by ever increasing

...authoritative evidence

,as yet unexplored ,There seems to be left

only one avenue of approach to the vexing

It should have .problem confronting us

for some -- been possible that our Sages

a "covered up" had -- unknown reason

certain historic period and purposely

eliminated and suppressed all records

If .and other material pertaining thereto

so what might have been their compelling

?reason for so unusual a procedure

Nothing short of a Divine command could

those saintly ,have prompted our Chazal

to leave out completely "men of truth"

years 165 from our annals a period of

and to correct all data and historic tables in such a fashion that the subsequent chronological gap could escape being known ,noticed by countless generations -to a few initiates only who were duty .bound to keep the secret themselves

we do indeed ,In the course of our inquiry find a Divine command conveyed by seal the words" an angel to Daniel to at the end of a long "and close the book 11:1 prophesy which begins in Chapter in the Book of 12:4 and ends at Chapter ....Daniel

דהיינו חז"ל האבן במכוון באהאלטן פון אונז די יארן כדי מיר זאלן נישט קענען אויסרעכענען די קץ פון דניאל!

יְמֵי חַיֶּי - הַלֵּילוֹת. וַחֲכָמִים אוֹמְרִים: יְמֵי חַיֶּי - הָעוֹלָם הַזֶּה, כֹּל יְמֵי חַיֶּי - לְהָבִיא לִימוֹת הַמָשִׁיח.ַ

און נאך מער, נאך כ'וועל מקיים זיין

העולם הזה...

דעם לא הביישן למד, אונז האלט דער און אנפרעגן ביי די

איז אונזער וועלטל

רבונו של עולם אדירי תורה דא פשט ווייטער אן מיט

איינס פון אסאך?

אין א שווער שטיקל באשאפן וועלטן, רבי פנחס'ל קאריצער אז ווייט אזוי בספה"ק אמרי פנחס ערגעץ בשעת (די) ליקוטים אות ס"ו וז"ל:

[יענע] שורות ווערן דורך: מאראנצןזאפט געשריבן, איז דא תירוץ על קו' [עץ ערגעץ א וועלט וואס האט גורם געווען אז השי"ת חיים] למה לא ברא ווי 'מ'האלט נאך הקב"ה העוה"ז קודם, אמר לנו זאל באשאפן דער וועלט, בשביל ביי מתן תורה פשוט ווייל ס'איז שהקב"ה עדיין בורא עולמות התורה, בשביל ישראל, להטיב באשאפן געווארן מיט עטליכע בלי הפסק, ואפשר שבעת ההיא לבריותיו, דירה בתחתונים, נהמא טויזנט יאר שפעטער. דאס איז דער יש איזה עולם שמשה רבינו דכסופא, וכו', פארוואס איז דאס שטיקל תורה לויט מיין הבנה ואם נותן התורה שם לישראל וא"כ נולד געווארן פונקט 5773 יאר שגיתי ה' הטוב יכפר.

ליכא למימר למה לא נברא צוריק? פארוואס נישט א טאג העולם קודם, כי נברא ונברא!

יעצט לאמיר אנהויבן אזוי: דאס פריער? א יאר פריער? א מיליאן יאר וואס ער זאגט אז ס'איז דא ערגעץ פריער? וכו', מה נשתנה שנה זו מכל ואח"כ אמר לנו כי אני מאמין ווי מ'האלט נאך איצטערט ביי מ"ת, השנים הקודמים. דאס איז בערך די באמונה שלימה שזה אמת, איז מעל כל ספק נאר געזאגט ולמה לי תירוצים, ובפעם אחרת קשיא.

געווארן כדי לסבר את האוזן, ווייל אמר לנו כמה אופנים תירוצים אודאי איז נישטא קיין שום סברא ע"ז ואיני זוכר. עכלה"ק.

און דער תירוץ: אז נברא ונברא.

שבעולם צו זאגן אז יעדע וועלט שוין טריליאנען יארן וואס דער איז א גענוי קאפיע פון אונזער וועל איך פרובירן יעצט צו מברר באשעפער באשאפט א נייע וועלט וועלט, און אין אלע וועלטן איז זיין מקחו של אותו צדיק, ויהי' נא אין יעדע סעקונדע. מיר זענען פשוט דא א משה מיט מתן תורה און א עמלינו לרצון.

אין איינס פון אסאך, און אונזער מאראנצןזאפט אין קאווע שטיבל. וועלט איז דעמאלט באשאפן קיין עץ חיים האב איך נישט, געווארן, מיט באלד 6 טויזנט יאר דאס לייגט זיך נישט אויפ'ן שכל, אבער לויט ווי איך פארשטיי איז

צוריק.

די קשיא בערך אזוי: אז די סיבה ווייל וואס פעלט דאס אויס? איז

עפעס דער מאראנצןזאפט אזוי

טייער אז ס'זאל זיין פון אים אין די

מיליאנען.

און בכלל קוק איך עס אן ווי א

סתירה צו בחירה, ווייל אויב דין

(מלשון עבדות) איך נאר עפעס א

געוויסן פראטאקאל פון איינעם

מאראנצןזאפט פון א וועלט פאר

מיר און נאך מיר, איז ווי האב איך

די חוצפא ח"ו צו צומישן די קארטן

און טוען עפעס אנדערש ווי מיין

פארגייער און נאכגייער, היה לא

תהי' ח"ו.

איז ע"כ געדרינגען אז ער מיינט צו

זאגן אז ערגעץ וואו איז דא א וועלט

ווי מ'האלט נאך ביים 'יאר' וואס אין

יענע יאר האט משה רבינו געגעבן

די תורה, ב' תמ"ח אין אונזער פאל,

אזוי ס'איז דא וועלטן וואו מ'האלט

נאך אין יעדע מספר נאר שייך. דער

חסיד האט דאס נישט פארשטאנען

אין אבי נאכגעשריבן א משל אלס

א נמשל און שוין.

דער עצם תירוץ איז גאנץ א זיסע

טעאריע, אביסל 'אוט אוו די באקס'

ווי מ'זאגט, ווייל אויב ס'איז דא

נאך וועלטן וואס מיר ווייסן נישט,

ווער ווייסט וואס נאך איז אלץ דא?

אפשר איז דא נאך תורות, און נאך

כלל ישראל'ס, און נאך איך וויל

נישט זאגן וואס. אבער אז ס'איז א

בפירוש'ער רבי פנחס'ל קאריצער,

וועל איך אויף מיך ארויפצווינגען

די גרעסטע מאס נאאיווקייט און

תמימות שייך.

אבער די קשיא פונעם עץ חיים

קלעבט מיר עפעס נישט, ווייל ווי

מיר אלע חכמים און נבונים ווייסן

איז זמן א בריאה פון נאכ'ן וועלט

באשאף פונקט ווי אלע אנדערע

בריאים אויף דער וועלט, און ס'איז

נישט מיר ווי א הגבלה אין וואס דער

אויבערשטער האט אריינגעלייגט

זיין וועלטל, און הגם מיר קענען

דאס נישט פארשטיין דאך איז ביי

אים דער הוה מיט'ן עתיד מיטן' עבר

איינס, און די קשיא הייבט זיך נישט

אן, ווייל עס איז קיינמאל נישט

געווען אויפ'ן באשעפערס זייגער

דער מינוט וואס ער האט באשלאסן

צו באשאפן דער וועלט, ווייל ער

האט בכלל נישט קיין זייגער.

און מיינטס נישט איז אז איך בין

עפעס דער גרויסער חקרן אין

חקירה אז איך זאל מעגן אריינרעדן

אין אזא פארצווייגטע נושא ווי זמן.

האמת אגיד, מיין ספרים שאנק

זעט אויס גענוי ווי א טאג נאך מיין

בר מצוה, 3 סעטס בני יששכר'ס,

2 סעטס משנה ברורה'ס (כ'האב

געהאט 2 רייכע פעטערס...)

און צוגאב פון עטליכע חתונה

מזכרת'לעך, א בנה ביתך פון

התאחדות אברכים, ענד דעטס

עבאוט איט. נישטא קיין כוזרי,

עיקרים, רס"ג, מורה, גארנישט.

איך האב פשוט געלערנט א

גלאטער שטיקל שלחן ערוך הרב,

אין סימן א' גאר, וזלה"ק בסעי' ח'

בסוגריים:

כי עת רצון שלמעלה ויחודים

שמע שבקריאת עליונים

ותפילה וקדושת שבת ויום

טוב הוא למעלה מגדר המקום

והזמן, רק שמאיר למטה לכל

מקום ומקום בזמנו הראוי לו.

וזהו ג"כ הטעם ששורה קדושה

עליונה בחוץ לארץ ביום טוב

שני של גליות. ולכן גם בני

ארץ ישראל הבאים לחוץ לארץ

חייבים בקדושת היום, אף

שדעתם לחזור, כמו שנתבאר

בהלכות יו"ט עכלה"ק.

איך האב שוין עובר געווען אויפ'ן

'במופלא ממך אל תדרוש' און זיך

אנגעטוען שטיוול אינגאנצן נישט

די מאס, א ריכטיגער מסנא דרב

מכרעאי. וויל איך יעצט איבערגעבן

דאס ווארט פאר מייינע טייערע

קאלעגען צו ממשיך זיין דעם

שמועס, האפנטליך וועט דא ווערן

א שטיקל געהענגעל, ותתרבה

הדעת אמן.

העולם הזה...

זענען פאראן אנדערע באשעפענישן אויף אנדערע פלאנעטן?

דורך: נעגאשיעיטאר >> עקסקלוסיוו פאר "קאווע בלעטער"

זענען איר נישט געשטאנען צו דער האנט ביי די מלחמה. וויסענשאפטלער זאגען, אז אונזער פלאנעט, די ערד, איז די אמווייניגסטע שטודירטע פלאנעט. איך האב מיך עולא, דרך אגב, האט דאס געזאגט פאר בערך זיבעצן אלס געוואונדערט פארוואס ס'איז טאקע אזוי, ווי נישט הונדערט יאר צוריק.

ווי שאפען דאך די שטודירער דא אונטען אויפ'ן כדור הארץ?

* קיינער איז זיך נישט מתיימר צו האבען ברילען וואס אז מיר זענען שוין אריינגעקראכען אין דעם נושא, קענען קוקען ביז 'אהין' – ווי ס'זאל נאר זיין ווי יענע לאמיר עס אויסשמועסן פון אפאר קוק-ווינקלען.

ברואים דרייען זיך. אבער, אריינקוקען אין אונזערע הייליגע מקורות – דאס קען מען און דאס מיז מען.

מיר האבן פריער דערמאנט, אז די וויסענשאפטלער פארלייגען זיך גאר שטארק צו דערגיין וואס עס טוט אלזא, ווער איז דער ערשטער פון אונזערע גדולים וואס זיך אין די הוכע ספערען און רוימען. דער אמעריקאנער דערמאנען באשעפענישען וואס לעבן אויף אן אנדערע רעגירונג שווענדעט ריזיגע סכומים, אין די ביליאנען, פלאנעט?

ארויפצושיקען ראקעטן און אויסשפור אפאראטען, מיט'ן האפענונג אז עס וועט זיי געלונגען צו דערטאפען איר וועט אפשר נישט גלייבען, אבער ס'איז נישט א א שפור פון לעבן. – דאס מאכט א מענטש טראכטען: צו גדול, נאר א 'גדולה'...

וואס טוען זיי דאס? פארוואס לוינט זיך זיי דאס?

שוין פאר אריבער דריי טויזענט-הונדערט-צוואנציג יאר אונז, אלס אידען, פארשטייען זייער גוט פארוואס זיי צוריק, בימי שפוט השופטים, ווען דבורה הנביאה האט טוען דאס. די גוים, וואס אויף זיי איז געזאגט געווארען געזינגען שירה צו השי"ת פאר'ן איבערגעבן סיסרא אין ומותר האדם מן הבהמה אין, וואלטען געוואלט די הענט פון די אידען, האט זי געזאגט: "אורו מרוז, אמר אז אפילו אין אזא תקופה ווי מיר לעבן אצינדע, א מלאך ד'. אורו, ארור יושביה. כי לא באו לעזרת ד', לעזרת תקופה פון מ'כלומר'ישע ציוויליזאציע, ווי רצח'ענען ד' בגבורים". – געשאלטען איז 'מרוז', פארשאלטען און פלינדערען איז אויבנאויף נישט א שיינע זאך, זאל זאלען זיין אירע איינוואוינער.

אויך זיין א הפקרות, לית דין ולית דיין, ווי אלעס איז מותר. – ווען דער גאנצע יקום באשטייט פון די פאר ווי איז מרוז, און ווער זענען אירע איינוואוינער? ברענגט טויזענט מייל וואס אונזער ערד קוגעל איז גרויס, און די גמרא בשם דער אמורא עולא, נישט מער און נישט דער מענטשליכע באפעלקערונג באשטייט נאר פון די ווייניגער נאר אז מרוז איז גאר א פלאנעט, כוכבא פאר ביליאנען מענטשען אשר חיים איתנו כהיום, איז הוה, וואס איז באוואוינט מיט איינוואוינער! און דבורה עס א שוידערליכע זאך אוועקצונעמען א מענטשענ'ס הנביאה האט זיך אפגערעדט אויף דעם וואס יענע חברה

לעבן דורך מארד. פערצענטואל איז עס צו גרויס פאר'ן גוי'ס געוויסען.

ווי איז אבער ווען דער גוי געפינט אויס אז חוץ פון אונזער קליינע וועלטעלע זענען נאך פאראן הונדערטע אדער טויזענטע אנדערע וועלטן, ווי מענטשען אדער באשעפענישן גייען אן מיט זייער לעבן? – דעמאלטס האט שוין דער גוי בכלל נישט קיין געוויסן-ביסען ווען ער באגייט א מארד. ווייל וואספארא ווערד האט דען דער קליינע מענטש ווען מ'נעמט אין באטראכט די גרויסקייט פון אלעס ארום. יעצט איז שוין דער גוי'ס לעבן פיל פרייער און געוויסנלאז. אט דאס זוכט דער גוי, עבדא בהפקירא ניחא ליה, און דערפאר גיבט ער אויס אזוינע אומבאשרייבארע אוצרות געלט אויף א אנגעבליכע חלום.

אונז אידן האבן אבער א פארקערטע טראכטנגאנג. ביי אונז זאגט מען בשבילי נברא העולם, אלעס האט דער באשעפער באשאפען נאר צו באדינען דער מענטש! די גמרא זאגט אז ווען כנסת ישראל האט געזאגט צו הקב"ה וה' שכחני, האט דער באשעפער כביכול צוריקגעענטפערט: מיין טאכטער, 12 קאנסטעלאציעס פון מזלות האב איך באשאפען אינעם הימעל, און פאר יעדער קאנסטעלאציע האב איך באשאפען 30 אפטיילונגען, און פאר יעדער אפטיילונג האב איך באשאפען 30 מיליטערן, און פאר יעדער מיליטער האב איך באשאפען 30 קאמאנדירען, און פאר יעדער קאמאנדיר האב איך באשאפען 30 גובערנאטורען, און פאר יעדער גובערנאטור האב איך באשאפען 30 אויבערהארען, און פאר יעדער אויבערהאר האב איך באשאפען 30 אנפירערס, און פאר יעדער אנפירער האב איך אנגעהאנגען 365 מאל 000,10 שטערען'ס – און דאס אלעס האב איך נאר באשאפען פאר דיינעטוועגען! לויט מיינע חשבונות – אפשר מאך איך א טעות – קומט עס אויס צו 000,000,000,020,193,3 (כ'ווייס נישט וויאזוי מ'זאגט ארויס דעם מספר...) שטערנ'ס נאר צו באדינען א איד!

וואס זאגט דאס פאר אונז? פונקט דאס פארקערטע ווי דאס וואס ס'זאגט פאר א גוי. דוד המלך עליו השלום האט דאס שוין ארויסגעזאגט אנפאנג זיין ספר תהילים: "ווען איך זעה דיינע הימלען, די ווערק פון דיינע פינגער, די לבנה און די שטערנס וואס דו האסט אנגעגרייט, וואונדער איך מיר און איך טראכט – וואס איז דען א מענטש אז דו זאלסט איהם געדענקען? וואס איז דען דער מענטש אז דו זאלסט איהם דערמאנען?"

פארשטייט זיך אז גרויסקייט אין צאל אדער גרויס, מאכט נישט די מעשה ה' גרעסער. דער קליינער מח וואס ליגט אין אונזער קאפ אנטהאלט פיל מער חכמה און נפלאות ד' ווי דער גרעסטע גאלאקסיע. נאר אז דער באשעפער זאגט פאר כנסת ישראל אז לכבודה האט ער אלעס באשאפען, איז אויף אונז א חיוב אריינצוטראכטען דערין, און זיך מתבונן זיין וואס אזא גרויסע וועלט איז אונז מחייב? אויב זענען דארטן פאראן אנדערע ייצורים, וואס זאגט דאס פאר א איד?

אין תיקוני זוהר שטייט א הפלא'דיגע ענין עתידי. אונז האבן פריער געמאכט די חשבון פון די כוכבים רעכענדיג 365 מאל 000,10. אבער טייל מפרשים, און אזוי איז משמע פון אנדערע מאמרי חז"ל, האבען גערעכענט די מספר הכוכבים פאר בערך 000,18. זאגט דער תיקוני זוהר, אז דאס וואס דער נביא יחזקאל ענדיקט צו זיין ספר מיט די ווערטער אז לעתיד לבוא וועט זיין א שטאט ארומגערינגעלט מיט שמונה עשר אלף, מיינט ער צו זאגען, אז יעדער צדיק וצדיק וועט לעתיד לבוא באקומען א גאנצע שטערן פאר זיך צו פירען דארט רבי'סטעווע, און די באשעפענישען פין יענע שטערענס וועלן באדינען דעם צדיק אז ס'זאל איהם גארנישט פעלן!

טאמער וועט איר פרעגן: פיין און וואויל, אבער וויאזוי וועלן די צדיקים אנקומען ביז זייער באשטימטע שטערן? ערלויב מיר אנציווייזען א גמרא אין סנהדרין. די גמרא דרש'ענט א פסוק וואס ישעיהו הנביא האט געזאגט וועגן צדיקים, וקוי ד' יחליפו כח יעלו אבר כנשרים ירוצו ולא ייגעו ילכו ולא ייעפו. ווי אהין וועלן די צדיקים פליען אז זיי זאלען דארפען האבען פליגלען ווי א אדלער? נאר יענער גרויסע טאג ווען משיח וועט קומען, וואס וועלן

די צדיקים דעמאלטס טוהן? הקב"ה וועט זיי מאכען פליגלען אזוי ווי א אדלער, און די צדיקים וועלען קענען פליען זייער ווייט אן דעם וואס זיי זאלען ווערן מיד. – פינעם תיקוני הזוהר ווייסען מיר ווי אהין די צדיקים וועלן פליען!

נו, אויב איז דער הייליגע בורא מלוא כל הארץ כבודו, ווען איז דער באשעפער משרה זיין שכינה דארטען ווייט אוועק? לייענט און שטוינט! – די גמרא אין עבודה זרה זאגט נאך בשם רב יהודה וואס האט נאכגעזאגט בשם רב: וואס טוט דער באשעפער א גאנצע טאג? די טאג שעה'ן זענען צוועלעף. 3 שעה איז הקב"ה עוסק בתורה. נאך 3 שעה איז הקב"ה דן דער גאנצע וועלט. נאך 3 שעה שפייזט הקב"ה יעדעם איינעם. נאך 3 שעה לערענט הקב"ה אויס די תורה פאר די תינוקות של בית רבן. וואס טוט זיך מיט די נאכט שעה'ן? זאגט די גמרא אז ביינאכט שוועבט הקב"ה אין - - וויפיהל? - - אכצען-טויזענט עולמות! שטייט דערויף אין ספרים, אז ווען עס וואלטען נישט געוועהן קיינע באשעפענישען אויף די אכצען טויזענט שטערענס, וואלט דער באשעפער נישט אהינגעשוועבט כביכול משרה צו זיין דארט די שכינה.

אגב, איז 000,18 שטערנס דער סכום וואס די וויסענשאפטלער האבן באוויזען צו זעהן מיט די היינטיגע פארגעשריטענע טעכנאלאגיע, דאס וואס חז"ל האבן אזוי פונקטלעך געזעהן מיט זייערע ליכטיגע אויגען פאר טויזענטע יאר צוריק!

ווייסען מיר שוין וואס איז דער תפקיד פון אט די ייצורים פון די אנדערע פלאנעטן. - וואספארא ייצורים זענען זיי אבער? מענטשען? חיות? שדים?

אין א אינטערעסאנטע ספר פון בערך 400 יאר צוריק, ספר הברית, וואס עס איז דא א יש אומרים אז דער הייליגע ווילנא גאון זצ"ל, פנחס זה אליהו, האט עס מחבר געוועהן (דער מחבר רופט זיך ר' פנחס מווילנא), שמועסט דער מחבר אויס אז פונקט ווי פיש פון ים זענען א אנדערע סארט באשעפעניש ווי די באשעפענישען

וואס זענען אויפ'ן יבשה, אזוי אויך זענען די יעניגע ברואים אויך נישט די זעלבע ווי אונז זענען.

דעריבער, אפילו אויב די וויסנשאפטלער טרעפן נישט קיין שפירען פון וואסער אויף א געוויסע שטערן, וואס צוליב דעם ווילען זיי שולל זיין אז אויף יענע פלאנעט איז פאראן א לעבן, קען אבער גאר זיין אז די באשעפענישען פון יענע פלאנעט דארפען גאר האבען פייער צום טרינקען! אפשר קענען זיי נאר עקזיסטירען אונטער זערא דעגריס, וכדומה.

פינדעסטוועגען זאגט ער, זענען זיי מיט איין זאך זיכער אנדערש: די יעניגע ברואים האבען נישט קיין בחירה בין טוב לרע. די בחירה האט הקב"ה געגעבן צו אדם הראשון ביים חטא עץ הדעת, און דאס איז פארשטייט זיך נישט אריבער צו אנדערע ברואים.

דער אמת איז, אז צוליב דעם ארגומענט, אז נאר פאר אונז דא איז געגעבן געווארען די בחירה, האט דער ספר העיקרים געהאלטען אז ס'קען טאקע נישט זיין קיינע באשעפענישען אויף א אנדערע פלאנעט. ווייל דער באשעפער האט נאר באשעפען ייצורים אדער איהם צו דינען, אדער משמש צו זיין דעם מענטש. און וואספארא נוצען האט שוין דער אויסער-וועלטליכע באשעפעניש? אבער ווי מיר האבען געזעהן, איז יא דא א נוצען וואס די באשעפענישען וועלן דינען, לעתיד לבוא פאר די צדיקים.

און, אזוי זאגט טאקע דער רבי פון דער מחבר פון ספר העיקרים, רבי חסדאי קרשקש, אז ער זעהט נישט קיין שום עיכוב פון א אידישע שטאנדפונקט צו ערקלערן אז עס זענען דא באשעפענישען ערגעץ ווי אויף אן אנדערע פלאנעט.

אבער ס'ענדיגט זיך נישט מיט די פלאנעטן מענטשען. ס'פארהאן נאך ברואים וואס זייער וואוינונג איז נישט אין די הייעך.

אין זוהר הקדוש פרשת ויקרא ווערט געברענגט, אז אונזער וועלטל איז באמת זיבן וועלטן, דהיינו 7 שיכטען

איינס ארום דער צווייטער, און לופט אינצווישען. אזוי ווי א צוויבל. אדם הראשון איז ארומגעגאנגען אין אלע 7 שיכטען, און ער האט דארט געבוירען קינדער. די קינדער וואס ווערען דארט אונטען געבוירען, זענען גרין, און זיי קענען האבען צוויי קעפ. כאטש דער אבן עזרא וויל זאגען אז דאס מיינט מען די זיבען קאנטינענטן, אין המקרא יוצא מידי פשוטו, ספעציעל ווען ס'איז מוכח אזוי ווען מ'קוקט אריין אין זוה"ק.

דער זוה"ק פארציילט אפילו, אז רבי חייא מיט רבי יוסי האבען געכאפט א שמועס מיט איינער פון די מענטשען וואס זענען ארויסגעקומען פון די ערד, און יענער האט געהאט צוויי קעפ. דער זוה"ק זאגט ווייטער, אז אין איינער פון די שיכטען וואוינען די מזיקים, און אין אנדערע שיכטען זענען פארפאלען געווארען די נפילים, די בני אלקים.

קענען די חברה נאך ארויסקומען היינטיגע טעג אויך?

די תשובה אויף די שאלה איז גאנץ מעגלעך א מחלוקת תנאים. די גמרא אין מנחות פארציילט, אז פלימו האט געפרעגט א שאלה פון רבינו הקדוש בנוגע א קינד וואס האט צוויי קעפ, און רבי האט זיך געבייזערט אויף איהם, אזש אז ער האט איהם געוואלט אריינלייגען אין חרם. האט דען פלימו געזוכט חוזק צו מאכען פון רבינו הקדוש? זיכער אז נישט. נאר אין דעם האבען זיי זיך געקריגט. פלימו האט געהאלטען אז היינטיגע טעג קען אויך אפירקומען איינער פון די אונטערוועליכע באשעפענישען, און דערפאר האט ער געפרעגט זיין שאלה. אבער רבי האט געהאלטען אז היינטיגע טעג באוייזען זיי זיך שוין נישט.

תוס' ברענגט דארט טאקע פון א מדרש, אז אשמדאי האט אמאהל געברענגט פאר שלמה המלך איינער פון יענע ברואים, און יענער האט אפילו חתונה געהאט געהעריג, נאר די קינדער זענען איהם אויך געבוירען מיט צוויי קעפ. – רבינו הקדוש האט געהאלטען אז בימי שלמה איז עס געוועהן א אקטועלע שאלה, משא"כ היינטיגע טעג.

זענען די אויסערוועלטליכע באשעפענישען מחוייב במצוות ולימוד התורה?

דער חיד"א שרייבט אויף די אויבענדערמאנטע גמרא אין מנחות, אז דער מחלוקת ציווישען פלימו און רבינו הקדוש איז געגאנגען נאך טיפער. פלימו האט געהאלטען, אז אויב א אויסערוועלטליכע באשעפעניש באווייזט זיך דא אויף אונזער כדור הארץ, איז ער מחוייב במצוות אזוי ווי געהעריג. אבער רבינו הקדוש האט געהאלטען, אז א מענטש וואס די תורה איז נישט געגעבן געווארען פאר איהם לכתחילה, ווייל תורה לאו בשמים הוא, איז ער פטור פון קיום המצוות.

דאס קען אפשר פארענטפערן פארוואס אונזער קליינער און פשוט'ע ערד קוגעל איז דאס ווייניגסטע שטודירט געווארען. דער באשעפער זאל באהיטען די חוקרים וואס וועלן זיך אפקלאפען אין די חברה אשר מתחת לארץ, די מזיקים מיט די נפילים וכל שום וחניכא דאית להו, די צוויי קעפיגע און די גרין הויטיגע. ווער ווייסט וואספארא פארגעשריטענע פאנצערס זיי האבען ארומגענומען זייערע לענדער, וואס אונז צוריקגעשטאנענע מענטשען קענען עס בשום אופן נישט דורכברעכן.

אבער, ס'קען אפשר זיין נאך מער, און נאך מער מורא'דיג. דער הייליגע זוה"ק זאגט, אז לויט איין דעה געפינט זיך דער גן עדן התחתון אין דער סאמע מיטען פינעם כדור הארץ, אין דער ווייטסטע רינג פון לענדער. קען איינער, אדער וויל איינער, זיך דורכשווערצן דעם להט החרב המתהפכת וואס דער באשעפער האט געשטעלט ביים אריינגאנג צום גן עדן?

כ'גלויב אז נישט, אבער אויב איינער כאפט זיך ארויס פון דארט, און וואנדערט אהער אויף א וויזיט צו אונזער עולם השפל, פארשטייט מען זייער פיין די אינטערעס וואס מיליאנען מענטשען ווייזען ארויס צו דערגיין אפילו א אפס קצהו מה טובם של אלו.

בָּרוּ הַמָּקוֹם, בָּרוּ הוּא. בָּרוּ שֶׁנָּתַן תּוֹרָה לְעַמּוֹ יִשְׂרָאֵל, בָּרוּ הוּא. כְּנֶגֶד אַרְבָּעָה בָנִים דִּבְּרָה תּוֹרָה. אֶחָד

חָכָם, וְאֶחָד רָשָׁע, וְאֶחָד תָּם, וְאֶחָד שֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל.

ברוך שמסר תורה לעמו ישראל:

די חלוקה

פון פרקי התנ״ך

דורך: ונבנתה העיר

די אידישע חלוקה

קוסובסקי, די מספר פון פרשיות אין נ"ך איז 293 וואס דאס איז די מספר אין די אידישע מסורה זענען דא דריי פון ימי חול אין א יאהר, קען זיין אז חלוקות אין תנ"ך:

עס איז געווען א געוויסע סדר פון ענדיגן נ"ך אין א יאהר, פרשה ליום די עיקר חלוקה – און זי איז געגעבן פרשה ליום.

געווארן למשה מסיני – רופט זיך 'פרשיות', א פרשה איז א כמו די צווייטע חלוקה איז אין די סדר פאראגראף וואס האט א ליידיגע הקריאה, אין ארץ ישראל [ווי א טייל פלאץ פאר און נאך זיך, און עס זענען פון נוסח ארץ ישראל] האט מען דא צוויי סארט פרשיות, פתוחות און צוטייילט די תורה אויף 154 סדרים, סתומות, א פתוחה וועט זיך אנהייבן יעדע וואך האט מען געליינט איין אויף א נייע שורה אזוי אז זי איז 'אפן', סדר, און מען האט גענדיגט די תורה און א סתומה וועט נאר לאזן ליידיג איין מאל אין דריי יאהר, דער סדר אפאר אותיות נאך די פריערדיגע איז געווען אין באנוץ ביז בערך 900 פרשה און ווייטער ממשיך זיין אויף יאהר צוריק.

די זעלבע שורה, אין די היינטיגע חומשים ווערן זיי באצייכענט מיט א די דריטע חלוקה איז וועלכע מיר 'פ' [פתוחה] און א 'ס' [סתומה].

נוצן היינט און דאס איז די בבלי'שע חלוקה, מען צוטיילט די תורה אין 54 די חלוקה אין תורה לויפט געווענטליך סדרים, און מען ענדיגט די תורה איין לויט די תוכן הענין, וואו עס הייבט מאל א יאהר.

זיך אהן און וואו עס ענדיגט זיך, אין

די נוצרישע חלוקה

נ"ך איז עס אבער נישט אזוי, אין די הקדמה פון תנ"ך קורן ברענגען זיי אן די חלוקה פון 'קאפיטלן' און די נומערן פון די פסוקים מיט וואס אינטערעסאנטע השערה פון ר' שאול

מיר באנוצן זיך היינט האט זיך ערשט אנגעהויבן אין מיטל-אלטער, זי איז מיוחס צו אן ענגלישן גלח Stephen Langton וועלכער האט אין יאהר 1205 איינגעטיילט די תורה און להבדיל דעם ברית החדשה אויף קאפיטלן און גענומערט די פסוקים.

דער ערשטער עס אריינצוברענגן ביי אידן איז לכאורה געווען ר' שלמה בן ישמעאל וועלכער האט, אין יאהר 1330 בערך, אנגעהויבן צושרייבן די מספר הקאפיטל אונטער יעדן עמוד בכתבי יד התנ"ך [דער דרוק איז נאכנישט געווען אין באנוץ].

גאר אינטערעסאנט איז דער טעם וואס ער גיבט אהן אויף דעם:

אלו הן פרקי הגוים, הנקראים 'קפיטולש', של ארבעה ועשרים ספרים ושמות כל ספר וספר בלשונם, והעתקתים מהספר שלהם, שיוכל אדם להשיב להם תשובה מהרה על שאלותם שהם שואלים לנו בכל יום על עניין אמונתנו ותורתנו הקדושה ומביאים ראיות מפסוקי התורה, הן מנביאים או מספרים אחרים ואומרים לנו: 'ראה וקרא בפסוק פלוני שהוא בספר פלוני, בכך וכך קפיטולש מהספרים, ואין אנו יודעים מהו הקפיטולש ולהשיב להם מהרה תשובה, לכן העתקתים פה ספר בראשית, נקרא בלשונם גֶינישי (=גנסיס), פרק ראשון 'בראשית ברא אלהים', שני 'ויכלו השמים' וגו'.

די חלוקה אין די געדרוקטע תנ"כים

ביז 1517 האט מען אלעס געדרוקט לויט די אידישע חלוקה פון פרשיות [פתוחות וסתומות] אהן דערמאנען בכלל די נוצרישע חלוקה פון קאפיטלן, אין דעם דערמאנטן יאהר האבן נוצרים געדרוקט דעם תנ"ך זייט ביי זייט מיט א גריכישע און לאטיינישע איבערזעצונג, און כדי זיי צו פארגלייכן האבן זיי אויסגעלאזט די אידישע חלוקה און אנגעצייכענט די מספר הקאפיטלן אונטער די עמודים מיט לאטיינישע אותיות.

דער ערשטער זיך צו באנוצען מיט אידישע אותיות צו אנצייכענען די קאפיטלן איז געווען דניאל באמבערג הידוע [א גוי], וועלכער האט אין דעם אויבן-דערמאנטן יאהר געדרוקט א תנ"ך אין וועניציע וואו ער האט אנגעצייכענט די קאפיטלן מיט אידישע אותיות אונטער די עמודים, ער האט אבער אויך אנגעהאלטן די אידישע חלוקה פון פרשיות, דער סדר האט אנגעהאלטן ביז 1570.

דאן איז געקומען Arias Montanus און אין זיין תנ"ך וואס ער האט געדרוקט אין אנטווערפן בשנת 1571 האט ער אפגעטיילט די טעקסט לויט די קאפיטלן און האט אריינגעלייגט די מספר הקאפיטל אינעם טעקסט גופא, ומשם נתפשט.

שפעטער זענען שוין געווען מדפיסים וואס סוף פון א חומש האבן זיי געדרוקט רמזים אויף די צאהל קאפיטלן, ווי ר' וואלף היידענהיים

רעדט זיך אפ אין זיין חומש:

לכן, מה שאמר כאן, 'ופרקיו 50', שהרצון בו על מספרי הקאפיטולי, איננו בשום דפוס קדמון גם לא במקראות כתבי יד, כי החלוקה הזאת בלתי מקובלת אצלינו ולא יפה חומש 'מאיר עינים' עשו המדפיסים האחרונים להכניס חולין בקדש.

נאכן קריג איז געדרוקט געווארן אין ארץ ישראל דער תנ"ך 'קורן' [און לכבוד דעם האבן זיי געשאפן די 'קורן' פאנט] וואו עס איז צוריק געשטעלט געווארן די אידישע חלוקה, און די נוצרישע איז אנגעצייכענט פון די זייט, אויך האבן זיי אריינגעשטעלט די חלוקת ארץ ישראל פון 154 פרשיות, אזוי אויך איז געדרוקט געווארן א תנ"ך לויטן כתר ארם צובה, וואס איז כמובן אויסגעשטעלט מיט די אידישע חלוקה.

טעויות און אגענדע'ס אין די נוצרישע חלוקה

עס זענען דא פשוטע טעיות אין די נוצרישע חלוקה וועלכע שטאמען פון א שוואכע הבנה, לדוגמה: קאפיטל ד' אין שיר השירים ענדיגט זיך מיט א שמועס פון די רעיה מיט איהר דוד, דער דוד ווענדט זיך צו איהר 'עוּרִי צָפוֹן וּבוֹאִי תֵימָן הָפִיחִי גַנִּי יִזְּלוּ בְשָׂמָיו', זי ענטפערט 'יָבֹא דוֹדִי לְגַנּוֹ וְיֹאכַל פְּרִי מְגָדָיו', און דא געהערט די ענטפער פונעם דוד וואס מען האט בטעות פארשיקט צום נעקסטן קאפיטל 'בָּאתִי לְגַנִּי אֲחֹתִי כַלָּה אָרִיתִי מוֹרִי עִם-בְּשָׂמִי אָכַלְתִּי יַעְרִי עִם-דִּבְשִׁי שָׁתִיתִי יֵינִי עִם-חֲלָבִי אִכְלוּ

רֵעִים שְׁתוּ וְשִׁכְרוּ דּוֹדִים'.

דערנאך זענען פארהאן פלעצער וואו זיי האבן פארדרייעט בכוונה, גלייך אנפאנג בראשית האבן זיי אפגעריסן דעם יום השבת פון די ערשטע זעקס טעג און אריינגעווארפן אין א נייע קאפיטל מיט א גאר אנדערע שמועס, כדי אוועקצונעמען די הדגשה פונעם יום השבת.

נאך א דוגמה איז די קאפיטל וואו די תורה איז מזהיר איבער דינען עבודה זרה (דברים י"ב), און דער פסוק וואס איז מסכם דעם ענין אֵת כָּל-הַדָּבָר אֲשֶׁר אָנֹכִי מְצַוֶּה אֶתְכֶם אֹתוֹ תִשְׁמְרוּ לַעֲשׂוֹת לֹא-תֹסֵף עָלָיו וְלֹא תִגְרַע מִמֶּנּוּ [און די אידישע חלוקה ענדיגט זיך טאקע נאך די פסוק] האבן זיי אריינגעלייגט אינעם נעקסטן קאפיטל וואס רעדט איבער א נביא שקר, דאס האבן זיי געטוהן כדי צו קענען טענה'ן אז די איסור ע"ז איז נאר אויף Paganism, אבער די נוצרישע הוספות ווי שילוש איז נישט קיין פראבלעם.

די פרשה פון הנה ישכיל עבדי אין ישעיהו נ"ב-נ"ג רעדט זיך איבער א שליח פונעם אייבערשטן באחרית הימים, ע"פ פשט האט נישט קיין מקום עס אפצוטיילן, די נוצרים האבן אבער אנגעהויבן א נייע קאפיטל מיט מִי הֶאֱמִין לִשְׁמֻעָתֵנוּ וּזְרוֹעַ יְהוָה עַל-מִי נִגְלָתָה, וואס ווערט אויסגעטייטשט אויפן אותו האיש אין ברית החדשה.

א יוצא מן הכלל איז ספר תהילים וואס איז יא א אידישע חלוקה לויט די צאל מזמורים וואס זי האט.

חָכָם מָה הוּא אוֹמֵר? מַה הָעֵדוֹת וְהַחֻקִּים וְהַמִשְׁפָּטִים אֲשֶׁר צִוָּה יְיָ אֱהֵינוּ אֶתְכֶם? וְאַף אַתָּה אֱמָר לוֹ כְּהִלְכוֹת הַפֶּסַח: אֵין מַפְטִירִין אַחַר הַפֶּסַח אֲפִיקוֹמָן.

די ניק נעמען טוישען זיך אביסעל, און די פונקטליכע

חכם מה הוא אומר:

נקודה. און למעשה איז יעדער פארנומען מיט זיינע

דאס גליקליכע

פראבלעמען איבער און איבער, ווי דרייט מען זיך

ארויס פון דעם.

לעבן פון א חכם

וויל איך ארויסברענגען א שטיקל נקודה, וואס איך דורך לעיקוואד מיין עס איז וויכטיג ארויסצוהאבען, יעדער איינער

כפי מקומו ושעתו, און לפענ״ד איז דאס א נקודה

וואס פעלט שטארק פאר אסאך מענטשען אין די

ד

אלע סומאטאכעס וכדומה. און דאס איז די שחרור רייען זיך מענטשען דא אויפן וועלט, און

פון חכמה. און די ריזיגע חילוק און די וועג פון לעבן דער קאווע שטיבל דנן איז גאנץ א גוטער

אין דער וועלט צווישען דער חכם און דער טיפש. אפשפיגלונג דערפון, יעדער איז פארנומען

איך מיין נישט דא דווקא בעל כשרון און ידען, נאר מיט זיינע פראבלעמען, נארישקייט לויפט נאך

עס איז דא א געוויסע וועג פון לעבן וואס רופט זיך נארישקייט, און וויכטיגע פראבלעם לויפט נאך

דער לעבן פון א תלמיד חכם, פון א חכם בכלל, וואס וויכטיגע פראבלעם. פארשידענע נושאים חזרן זיך

הגם ער פארשטייט אלעס, ער איז גוט באקאנט איבער און איבער, עס קאכט זיך אין טעמעס פון

אין אלע פראבלעמען קשיות ספיקות און חקירות, געזעהלשאפט, פון קולטור, פון אמונה און כפירה,

דאך שוועבט ער למעשה איבער אלעס. ער קען פון פאליטיק און לשון הרע, פון ביזנעס און עצות.

מיט די פולסטע קאך מסביר זיין עפעס א סאציאלע ווען מען איז א חלק דערפון כאפט מען נישט, אבער

פראבלעם, אבער למעשה איז ער קאלט, נישט ח״ו היות פאר א שטיקל תקופה בין איך כמעט נישטא

עס גייט עם נישט אן, נאר ער לעבט העכער פון דעם, געווען, זייענדיג טרוד ביישובה של עולם, קום איך

אין א וועלט פון חכמה ודעת, ער ווערט נישט אזוי צוריק און איך זעה למעשה עולם כמנהגו נוהג, און

צודראדעלט ווי דער צווייטער וואס האט די זעלבער עס פאדערט זיך א שטיקל התבוננות וואס טוהט זיך

דא. די זעלבע שרשים און עיקרים חזרן זיך איין, נאר שמועס.

א

ין די וואכען ליינט מען די סדרות פון

יציאת מצרים און מתן תורה, מען רופט

דאס שובבי״ם, דהיינו אז עס איז דא אן

עבודה זיך צוצושטעלען צו דאס וואס טוהט זיך אין

די סדרות, די גאנצע מעשה פון יציאת מצרים און

מתן תורה איז א בנין אב פאר יעדער סארט מיצר

און שיעבוד אין די וועלט וויאזוי ארויסגיין פון דעם

און דאס איז אונזער עבודה, דער תכלית און יסוד

פון אידישקייט, ארויסגיין מעבדות לחירות. אין די

מעשה איז מבואר אז די עיקר יציאה פון מצרים איז

די מתן תורה. דאס הייסט ארויסגיין פון גלות הפנימי

איז נאר דורך תורה און חכמה, לולי תורתך שעשועי

אז אבדתי בעניי. מענטשען שאצן אונטער די חילוק

פון א פשוטער מענטש און א חכם, וואס אויפן פלאך

זעהט מען נישט אזא חילוק אמאל, אבער למעשה

לעבט מען אין אן אנדערע וועלט. לולי תורתך מיינט

נישט אז א תלמיד חכם האט א צרה קען ער כאפן א

גמרא און זיך אריינטוהן אין דעם פארגעסן פון זיין

צער. עס איז פיל טיפער און מער כללות׳דיג פון דעם.

עס מיינט אז זיין א מענטש וואס איז עוסק אין חכמה,

אין דברים מופשטים, לערנט עם צו קוקען אויף די

גאנצע וועלט מיט אן אנדערע קוק, ער איז נישט א

חלק פון די געשעהנישען ער שטייט איבער זיי, ער

הערט און פארשטייט און איז א חלק פון אלעס און

דאך איז עס עם נישט נוגע.

מען רעדט אסאך פון די צער פון חכמה, פון יוסיף

דעת יוסיף מכאוב, אוודאי איז דא אין דעם אן אמת,

אבער מע פארגעסט אינגאנצן צו רעדן פון דער גליק

פון חכמה, פון דער געוואלדיגע שיחרור און חירות

וואס חכמה גיט פאר א חכם. דער רמב״ם זאגט אז חיי

בעלי החכמה בחכמה הם תלויים. דאס איז נישט נאר

בשלילה, אז ער קען נישט לעבן אן זיי חכמה, נאר

בעיקר לחיוב, החכמה תחיה בעליה. צו קענען קוקען

אויף יעדער זאך מיט א בליק פון חכמה, נישט מיט

קיין בליק פון מוסר און נישט מיט קיין בליק פון תיקון

העולם, דאס זענען אנדערע זאכען, נאר פשוט מיט א

בליק פון חכמה, דער עצם אקט פון צונעמען א זאך

פון עס ארויסהאבען פון עס פארשטיין אויף מער א

מופשט׳דיגע לעוועל דאס ברענגט אריין א מענטש

אין אן עולם החכמה, אין אן עולם וואס שאפט די

וועלט און איז נישט תלוי אין איר, בחכמתה ברא

עלמא. דער חכם איז טאקע גרייט צו ליידען אסאך

צער פאר זיין חכמה, ווי דער קאצקער רבי האט

געזאגט, אבער אפילו אזא שארפער און שטרענגער

חכם ווי דער קאצקער ווייסט אז דאס איז נאר דער

חיצוניות. א חכם קען מקבל זיין אויף זיך ייסורי איוב

כדי צו דערגרייכען א געוויסע חכמה, ער קע מקיים

זיין דער לך לך מארצך וממולדתך ומבית אביך, און

אז איינער קוקט פון דער זייט זעהט ער עם אויס ער

ליידט ממש, און אוביעקטיו איז ער טאקע א גרויסער

רחמנות, אבער למעשה ער לעבט נישט אין עם, ער

איז ערגעץ אנדערש.

סוקראטעס האט געפאדערט פון מענשטען צו לעבן

אן examined life, אן איבערגעקוקטער לעבן, נישט

א לעבן פון דיפואלט, נאר א לעבן פון חכמה, און האט

געטענה׳ט אז אן אומבאטראכטער לעבן איז נישט

ווערט צו לעבן. דאס איז נישט קיין שארפער מוסר

דרשה פון מאמין דת הפילוסופיה. דאס איז א דרשה

פון א גואל וואס קומט אויסלייזען מענטשען פון זייער

פיין. חכמה, אדער אהבת החכמה= פילאסאפיע

בלשון יווני, מיינט נישט נאר א זאמלונג פון ידיעות

און כשרון. מען מיינט דער אקט פון דורכטראכטען

א זאך, דער אקט פון זיך אוועקזעצן פילסאפירען,

אדער אויף פשוט׳ע ווערטער, טראכטען. דער אקט

האט אין זיך א סגולה אז עס איז משחרר א מענטש

פון אלע טרדות און דאגות. ווי חז״ל זאגען המקבל

עליו עול תורה מעבירין ממנו עול מלכות ועול דרך

ארץ.

דער יסוד איז נישט תלוי אין וועלכע דיסציפלין פון

חכמה מען רעדט וועגן, ביי איינער געשעהט עס

בעיון ההלכה והתלמוד ביי א צווייטער ביי כימיע

און ביי א דריטער ביי פילאסאפיע. אבער דער יסוד

איז אייניג. יעדער מהלך וואס ברענגט א מענטש צו

זעהן דער וועלט אין אן אנדערע, מער טיפערע, מער

מופשט׳דיגע בליק, איז עם משחרר פון אלע טרדות

בני אדם.

עס איז כדאי, בפרט אין א סייט וואס איז אזוי מלא

דאגות, מלא טענות ותערומות אויף פארשידענע

פראבלעמען, און איך מאך זיי נישט קלענער, אבער

עס איז כדאי צו געבן א טראכט א רגע די חילוק

וויאזוי א חכם נעמט אן די זאך און וויאזוי א נישט

חכם נעמט דאס אן. מיר כאפען נישט ווי ווייט דער

חילוק גייט.

מ

ען דארף אביסעל מער מסביר זיין און

צונעמען וויאזוי דאס ארבעט, וואס

מיינט מען פונקט מיט די ווארט חכמה

דא, וויאזוי טאקע ארבעט די זאך, וואס איז א שטיקל

פארדאקסאליש. אין אנדערע ווערטער טענה איך

למשל אז שטודירען דער האלאקאוסט גוט און טיף

מכל הצדדים, וועט ברענגען דער חכם וחוקר צו א

געוויסע נחמה איבער דער שוידערליכע מעשה, עס

וועט עם געבן א געוויסע מידת ההשתוות, ווי ער וועט

נישט זיין משועבד צו די צער און ווייטאג וואס זענען

זאכען וואס בינדען איין מענטשען און האלטען זיי

אין פלאץ, און וועט האבען א ריינע אפענער קאפ

אין דער נושא, ער וועט צומאל אפילו זאגען חכמות

און סברות וואס ווען א נארמאלער נישט חכם הערט

דאס וועט ער שרייען אז דאס איז אומסענסעטיוו,

אדער כפירה, אבער ער זאגט עס נישט וועגן דעם

נאר וויבאלד ער איז א חכם און האט א גרעסערע

בליק.

די זעלבע איז לגבי אלע מיני ענינים פון חכמה.

למשל מענטשען וואס שטודירען טיף זייער רעליגיע,

און רעליגיע מיין איך נישט דא דווקא רעליגיע.

נאר בכלל, יעדער איינער האט דאך עפעס א

סדר א מהלך החיים א געוויסע סעט פון רולס און

כללים לאור וואס ער לעבט, מאראלישע הנחות,

קולטורישע הנחות, פסיכאלגישע הנחות, אא״ו. פיל

מאל טרעפט מען מענטשען וואס הייבען דאס אן

צו חוקר זיין ערנסט און זייער הארץ צופאלט זיי, זיי

ווערען ממש צובראכען און דעפרעסט, אז ער הייבט

אן צו זעהן ווי אלעס וואס ער איז געווען פארזיכערט

איז גארנישט אזוי זיכער, אז די ענינים אויף וואס ער

בעיסט זיין לעבן אלס זענען אלע מוטל בספק, דאס

איז א זאך וואס קען ממש צושאקלען א מענטש.

דארף מען אבער וויסען, עס איז ריכטיג אז די חכמה

איז מחייב אלעס צו פרעגען, אויף יעדער זאך צו

פרעגען מהיכי תיתי מהיכן דנתני, און אוודאי קען

נישט זיין עפעס זאל זיך רופען ריכטיג חכמה אן וואס

ער זאל פרעגען די יסודישע און טיפע שאלות, אבער

דער חכמה איז א כוח בונה אין דער וועלט נישט א

כוח הורס. אז מען נעמט אן בסופו של דבר די שאלות

אלץ אן ענין פון טויט און דעפרעסיע, נישט אן ענין

פון לעבן און החכמה תחייה, איז א סימן אז דאס איז

נישט חכמה דאס איז טיפשות, מען האט געגעבן די

כלים פון חכמה אין די הענט פון א טיפש און ער ווערט

ניזק פון דעם [איך זאג נישט א כלל, אסאך מאל איז

די דעפרעסיע נאר א שלב וואס מען מוז אריבערגיין

אנצוקומען צו די ריכטיגע השגה פון החכמה תחייה].

דער ריכטיגער חכם ערלויבט זיך צו מטיל זיין בספק

יעדער זאך וויבאלד ער לעבט בשחרור פון די אלע

זאכען לכתחילה. דער חכמה און ספקנות זיינער

עפענט עם אויף א טיר צו וועלטען אן א שיעור.

אנשטאטס זיין משועבד צו איין פאראדיגמה א

גאנצער לעבן און נישט קענען זעהן קיין שום זאך

נאר דורך די גלעזער, איז ער פריי צו טראכטען און

פארשטיין יעדער זאך אויף צענדליגע אופנים. נישט

די ספקנות צוברעכט עם אלע וועלטען און פארלאזט

עם אין די פינסטערע קעלט, נאר עס נעמט עם ארויס

פון א שווארץ -ווייסע וועלט צו א וועלט פון פילע

פארבען, ווי אלע קאלירען שפילען צוזאמען אין

טויזנטע צירופים וצירופי צירופים. ער פארשטייט

אלע צדדים פון יעדער זאך און איז קיינמאל משועבד

נאר צו איין זאך.

דער וואס טוהט באמת אין חכמה, טראכט נישט קיין

שום זאך צוויי מאל. ער גלייבט נישט היינט ווייל ער

האט נעכטען געגלייבט, און יעדער שמועס וואס ער

האט איבער אן ענין פון חכמה איז ער פון ניי מעיין

אין די זאך. נאר אזוי הייסט דער אקט פון טוהן חכמה,

ער שטייט אויף יעדער אינדערפרי צו א ריינער

וועלט, א וועלט אן קיין שום הנחות קדומות, אן קיין

שום שיעבודים, און ער לעבט אין דעם. נאך לעבן א

טאג ווי א חכם, האט ער ריכטיג צו דאנקען מודה אני

וכו׳ ששמת חלקי מיושבי בית המדרש ולא שמתי

חלקי מיושבי קרנות, שאנו משכימים והם משכימים

וכו׳ ביידע טוהן לפנים פונקט די זעלבע זאך, נאר

איינער לעבט חיי העולם הבא און דער צווייטער

לעבט בבאר שחת. ושים חלקנו עמהם אמן.

חכם מה הוא אומר:

חכמה

די גרעסטע תענוג וואס איז פאראן!

דורך: ראש הישיבה

האט די געשמאק פון גוטע פיינע דער ספר 'קונטרס ומעין' (א מוסר ספר על דרך החסידות) רעדט געשמאקע מעדנים. די זעלבע איז ארום איבער תענוגים. ער ברענגט ביי אלע תענוגים גשמיים, וואס תענוגים וואס איז פאראן אויף זיי אלע זענען תענוגים בהמיים, דער וועלט.

וואס פונקט ווי א בהמה האט דיע תענוגים, אזוי אויך א מענטש די ערשטע רעדט ער וועגן תענוג האט דיע תענוגים.

האכילה, ובזה איז ער כולל אלע תענוגים גשמיים. אין תענוג למעלה מזה איז די צווייטע דרגה האכילה איז דא צוויי אופנים:

פון תענוג וואס די תענוג פון קול יאכלו ענווים וישבעו, אדער אוכל ערב/נגינה. די תענוג פון קול ערב לחיך יטעם. יאכלו ענווים וישבעו, איז מעהר א רוחניות'דיגע תענוג. רעדט פון א הונגעריגע מענטש (איך פלאן בע"ה צו שרייבן איבער (אדער בעל חי) וואס דורך עסן דעם אן עקסטער אשכול.)

ווערט בתענוגט און ער איז מעהר למעלה מזה איז תענוג פון מדות. נישט הונגעריג, ער איז זאט, למשל מדת החסד א מענטש וואס עס געבט אים א צופרידנקייט איז א חסדן בטבעו, ער וויל און Satisfaction. אוכל לחיך יטעם, זיכט צו טוהן חסד. כסדר דארשט איז די תענוג פון א געשמאקע עסן.

לאו דוקא ער איז הונגעריק, ער זיינע מידות צו טוהן חסד מיט א

צווייטן. אויב ער האט נישט פאר וועם צו טוהן חסד איז זיין מדה נישט באזעטיגט. אויב ער וועט האבן מיט וועם צו טוהן חסד וועט עס זיין, זיין בעסטע טאג.

נישט ווייל ער פריידט זיך ח"ו מיט יענעםס צרות. אזוי אויך נישט אז ער פריידט זיך אז יענער דארף צוקומען צו אים (וואס דאס איז קאנטראלינג). נאר ער האט תענוג אז זיין מדה ווערט יוטילייזט, דהיינו אז זיין מדה קען זיך ארויסגעבן אל הגילוי עד לידי מעשה. וואס דאס איז פאר אים גרויסע תענוג.

אזוי אויך איז ביי יעדער מדה וואס א מענטש האט, דורך דעם וואס ער קען עס ארויסברענגן אל הגילוי לידי מעשה, באקומט ער א תענוג גדול.

די העסטע תענוג וואס איז פאראן איז די תענוג פון חכמה. חכמה האט צוויי אופנים השכלות החכמה, מיט השגת החכמה.

לשון קונטרס ומעין (הרש"ב) מאמר א' פרק ג':

וְהִנֵּה לְמַעְלָה מִכָּל הַתַּעֲנוּגִים הַנַ"ל הוּא הַתַּעֲנוּג שֶׁבְּשֵׂכֶל וְחָכְמָה וּכְמוֹ בְּהַמְצָאַת אֵיזֶה

הַשְׂכָּלָה חֲדָשָׁה שֶׁיֵּשׁ בָּזֶה תַּעֲנוּג נִפְלָא, וְכֵן בְּהַשָּׂגָה וַהֲבָנָה כְּשֶׁלּוֹמֵד אֵיזֶה עִנְיָן וּמְבִינוֹ בְּטוֹב, שֶׁיֵּשׁ בָּזֶה תַּעֲנוּג הַנֶּפֶשׁ, וְזֶהוּ הַטּוֹב וְהַתַּעֲנוּג אֲמִיתִּי וְהַנַּעֲלֶה בֶּאֱמֶת (וּבִתְנַאי שֶׁהַחָכְמָה עַצְמָהּ טוֹבָה וַאֲמִיתִּית הִיא, כִּי אִם הַחָכְמָה הִיא רַע מִצַּד עַצְמָהּ הֲרֵי הִיא מִכְּלַל הַדְּבָרִים הָאֲסוּרִים שֶׁאָסוּר לַעֲסוֹק בָּהּ) וְהָאָדָם בַּאֲשֶׁר הוּא בְּחִיר הַנִּבְרָאִים צָרִיךְ לִהְיוֹת הַטּוֹב וְהַתַּעֲנוּג שֶׁלּוֹ בְּעִנְיָינִים הָרוּחָנִים דַּוְקָא, וּבִפְרָט בְּעִנְיְנֵי הַחָכְמָה, וּבָזֶה דַוְקָא יִהְיֶה עוֹנֶג נַפְשׁוֹ כִּי זוֹהִי מַעֲלָתוֹ עַל כָּל הַנִּבְרָאִים בְּהַשֵּׂכֶל שֶׁנִּיתַּן לוֹ וְנַפְשׁוֹ הִיא נֶפֶשׁ הַמַּשְׂכֶּלֶת, וּבִפְרָט מִצַּד הַנֶּפֶשׁ הָאֱלֹקִית שֶׁבּוֹ שֶׁהִיא מִבְּחִינַת הַחָכְמָה הָעֶלְיוֹנָה כְּיָדוּעַ, וְצָרִיךְ לִהְיוֹת כָּל הַמְשָׁכַת נַפְשׁוֹ וְכָל חֶפְצוֹ וּמְגַמָּתוֹ בְּעֵסֶק חָכְמַת הַתּוֹרָה וּבָזֶה תִּתְעַנֵּג נַפְשׁוֹ וְעַל יְדֵי זֶה תִּתְעַלֶּה נַפְשׁוֹ בְּעִילּוּי הַמַּעֲלָה וְהַמַּדְרֵיגָה אֲשֶׁר לְכַךְ הוּא נִבְרָא.

זעענדיג די ווערטער, וואלט מען זיך געדארפט אביסל אפשטעלן. וואס, חכמה איז די גרעסטע תענוג? מילא חכמה איז די חשובסטע זאך, מסכים. אבער תענוג? ווי קען זיין אז חכמה איז די גרעסטע תענוג?

אחרי שובי ניחמתי, וזהו ביאורו לדעתי:

א מענטש וואס וויל ריכטיג צוקומן צו תענוג וועט עס נאר געשעהן אויב ער איז טיף אריינגעטוהן אין דער תענוג.

לאמיר אהנהייבן מיט תענוג האכילה. די וועלט זאגט א סלענג: ווען איך עס איז אלעס געשטארבן. א מענטש וואס וויל באמת הנאה האבן פון עסן קען עס נאר זיין אויב ער איז זיך מסיח דעת פון אלע זיינע טירדות, יעצט איז ער פארנומען מיטן עסן. די זעלבע פארציע וואס ווערט סערווירט אין 'טעררעס אוו דע פארק', אויב מען וועט עס סערווירן אינדערהיים, וועט עס נישט זיין מיט די זעלבע געשמאק. פארוואס? ווייל ער האט נישט די זעלבע גיסטע מיט די זעלבע רואגקייט אינדערהיים ווי אין די שיינע זאל.

די זעלבע איז מיט נגינה. נאר ווען א מענטש איז אין אן גוטע מאד א גוטע אטמאספערע וועט ער צוקומען צו די ריכטיגע תענוג פון נגינה. די זעלבע איז מיט חכמה. מיר זענען אלע פארנומענע מענטשן מיר זענען טרוד ולכן איז פאר אונז שווער צוציקומען צו תענוג פון חכמה אמיתית.

ביי חסד איז נאכמעהר. ווען א בעל חסד געבט א דאללאר פאר צדקה געבט עס אים נישט קיין תענוג (אולי א קליינע תענוג). אבער ווען ער וועט זיין פארנומען א גאנצע טאג ארומלויפן צו עסקנים, אדער לויערס צו העלפן איינער מיט א געריכט פראצעס וכדומה, ווער זאגט אויב ער איז פארנומען ביז שפעט אינמיטן די נאכט, דעמאלס פילט ער דער תענוג פון חסד. בשעת זיין פעולת החסד, קען ער פון גאהרנישט טראכטן, זיין ווייב ריפט אים, ער הייבט אויף און זאגט אז ער איז זייער פארנומען און קען נישט רעדן. ווייל יעצט איז ער פארנומען מיט תענוג החסד. אויב ער וועט עס טוהן אזוי אבי געטוהן, וועט ער נישט צוקומען צו קיין ריכטיגע תענוג פון זיין מדת החסד.

לאמיר רעדן פון השגת החכמה. ווען מיר לערנען איז די תורה כסדר דא נייע חכמה נייע געדאנקן נייע סברות. בפרט ווען מיר לערנען בבלי וראשונים עד לידי הלכה למעשה. אבער על פי רוב קומט מען נישט צו צו תענוג.

פארוואס? ווייל על פי רוב גייט עס מיט זייטיגע טירדות. אפילו איינער וועט מיר זאגן אז ער לערנט בלי טירדות איז ער נאך אלץ ניש גוט

אריינגעטוהן אין השגת החכמה. ווייל אויב לערנט מיט א הספק, ווי למשל דף יומי עמוד יומי הלכה יומי, איז ער טרוד אין די מטרה העיקרי פון ענדיגן די הספק. וכן ביי רוב כולל אינגערלייט איז דא הספק מצד הכולל וויפיל ער דארף ענדיגן יעדער חודש/וואך.

אפילו אויב דו לערנסט אהן א הספק, ביזסט נאך אלץ נישט פריי. ווייל דו דארפסט זיין אינדערהיים אדער ערגעז ווי אין א געוויסע זמן, וואס דאס לאזט דיר נישט צו צו תענוג השגת החכמה.

איינער וואס לערנט בלי שום הגבלות, ער גייט לערנען א

לענגערע צייט ער קען זיך יעצט אריין טוהן ביזן סוף, נאר דער קען ריכטיג צוקומען צו תענוג השכלת החכמה.

אנדערש ווי ביי עסן וואס אויב בשעת מעשה איז ער מיושב קען ער צוקומען צו תענוג אפילו אויב ער האט נישט אנלימיטעד צייט זיך אפצוגעבן מיט דעם. ווייל עסן איז instant הנאה. מען דארף נישט צופיל אינוועסטן אין דעם. ביי נגינה אויב מען וויל צורומען צו ריכטיגע תענוג דארף מען שוין זיין אביסל מער צוגעטראגן צו די מצב. על פי רוב וועט עס דויערן מער לענגער צוצוקומען צו תענוג. כמו שאכתוב בל"נ במאמאר על

ענין הנגינה.

אבער ביי תענוג פון חכמה, מעהר שוין זיך פאדערט אינוועסטמענט כדי צו צוקומען צו תענוג האמיתי. נאר ווען א מענטש איז אינגאנצן אויסגעטוהן פון אלעס, ער טראכט נישט פון גאהרנישט, ער איז נישט טרוד פון גאהרנישט, ער טוהט אדורך די נושא ביזן סוף, נאר דעמאלס ווע ער צוקומען צו תענוג פון החכמה.

יא, ווען א מענטש איז אזוי אריין געטוהן אין די דבר והשגת החכמה, און ער קומט צו צו משיג זיין דבר חכמה על בריו, אין לך תענוג גדול מזה.

רָשָׁע מָה הוּא אוֹמֵר? מָה הָעֲבֹדָה הַזֹּאת לָכֶם? לָכֶם - וְא לוֹ. וּלְפִי שֶׁהוֹצִיא אֶת עַצְמוֹ מִן הַכְּלָל כָּפַר

מה העבודה הזאת לכם:

דורך: פראפעסאר שפירא

מ'האלט מיר שוין דריי טעג פאר מען גייט זיך זעצען צום סדר, מען גייט נאכאמאל ברענגען צום אויסדריק די געפילען וואס מיר האבען פאר'ן באשעפער פאר די פרייהייט וואס ער האט אונז דאן געגעבען,

אבער צי קענען דאנקען דארף מען דאך פארשטיין וואס ס'האט פאסירט וואס פאר א פרייהייט האב מיר אונז באקומען,

נאך א שווערע וואך ארבעט טוט מען זיך אן ס'ווייסען קיטעל, מען פלאצירט זיך ביים שיין אנגעגרייטען טיש אין מ'גיימער לויבען דעם באשעפער, אין חז"ל האבען מחמיר געווען אז כל המרבה הרי זה משובח, דארף מען דאך פארשטיין וואס איז די פרייהייט אין וואס טוט מען אויף מיטען פארציילען, אזוי ווי דער זוהר הקדוש פרעגט שוין אז דער באשעפער ווייסט דאך סייווי אלעס,

איז לאמיר זאגען אשר על לבבי, אדם הראשון האט געזינדיגט אין דאן איז געווארען א מישמאש פין טוב ורע וואס איז ביז דאן געווען פינאנדערגעשיידט (חאטשיג ס'געווען ביידע),

אזוי האט דער רע באקומען א אחוזה אין די מענטש אליינס, אין די מענטשהייט האט אנגעהויבען זינדיגען אין אריינגעפאלען טיף אין בלאטע ביז ס'האט געדארפט זיין א מבול,

דא דארט האט זיך געמאכט א ערליכען מענטש, אבער ס'געווען זייער שווער צי גיין אויפען גוטען וועג ווייל דער "רע" וואס איז געווען פין אינווייניג אינעם מענטש האט פארפירט דעם מענטש,

ביז ס'געקומען אברהם אין האט אנגעהויבען צי פארדאמען די ע"ז אין אויסגעשריגען פאר די גאנצע וועלט אז ס'דא איין גאט וואס האט אלעס באשאפען אין אלע ע"ז זענען פוסטע נארישקייטען וואס מאכט נאר פראבלעמען, אברהם האט געחאפט דערפאר, פארען זיך דערווייגען צי טשאלענדזען די סטאטוס קווא, אבער צום סוף האבען מענטשען געזעהן אז ער רעדט צים זאך אין ער איז געווארען גרויס אין חשוב,

פארדעם האט גאט געזאגט פאר אברהם אז פין דיינע קינדארלעך וועט ארויסקומען א פאלק וואס וועט

ארויסגיין פין די "רע" וואס איז צינויפגעמישט אין דעם מענטש אין זיי וועלען זעהן אז אלע ע"ז זענען נארישקייטען אין זיי וועל איך האלטען פאר מיין אויסדערוועלט פאלק,

"אבער" האט גאט געזאגט פאר אברהם אבינו ביים ברית בין הבתרים, אז צי צוקומען דערצי וועלען דיינע קינדערלאך דארפען אדורעך גיין אסאך פיין אין מצרים וואס דאס וועט זיי אויסלייטערען פין דעם שלעכטס וואס קומט נאך פין חטא אדם הראשון אין פין נאכפאלגענדע זינד וואס איז נגרם געווארען דערפין, אין נאכדעם וועל איך זיי אויסלייזען אין זיי אויפהייבען פין אלעס אין זיי וועלען זיין מיין באליבט פאלק,

אין אזוי האט פאסירט, אידען האבען זיך אסאך אנגעליטען אין מצרים, אבער נאכדעם האט זיך גאט באוויזען מיט זיין פראכט אין מיט נסים ארויסגענומען די אידען פין מצרים, אין "אויך" ארויס גענומען די אידען פין די מ"ט שערי טומאה אין וואס די וועלט איז געווען פארזונקען, ער האט זיין ארויס גענומען פין די קנעכטשאפט צי די שלעכט אין די מענטש אליין אין וואס די וועלט איז געווען פארזונקען,

אין פסח ביינאכט איז געווען די צייט ווען גאט האט אין איין רגע אויפגעהויבען די אידישע קינדער צי גאר גרויסע מדרגות, אין ארויס גענומען פין די טומאה אין וואס די וועלט איז פארזונקען געווען זייטען חטא פין אדם,

אין דאס איז דער עיקר וואס מיר דאנקען אין לויבען גאט, אויף דעם וואס ער האט אונז אויפגעהויבען פין די בלאטעס אין אונז אריינגעברענגט א לעכטיגקייט א הייליגקייט,

אידען זענען געווען פיהל מיט לויב צום באשעפער, די צער פין די יארען אין מצרים איז גארנישט געווען קעגען די לעכטיגקייט וואס דער באשעפער האט אין אונז אריינגעשיינט, נכדעם זעמער דורעך די ימי הספירה אין נאכדעם האמער זוכה געווען צום מעמד הנבחר קבלת התורה, וואס אידען זענען ציגעקומען ממש צי התפשטות הגשמיות אין ס'געווען פסקה זוהמתן,

אין דורך דעם וואס מיר פארציילען די ניסים פין יציאת מצרים אין אזא הייליגע נאכט, זענען מיר מעורר נאכאמאל די כוח פין דעמאלץ אין מיר קענען ארויס קומען אין זיך אויפהייבען פין די אייגענע צימצום אין שוועריקייטען אין אריינלייכטען אין זיך אין אין די קינדער די לויטערע אמונה אין די לעכטיגקייט פין דעמאלץ,

ס'איז א נאכט ווען אידישע קינדער פארגעסען פינעם גלות מען פארגעסט אביסעל פין די טאג טעגליכע שוועריקייטען אין מיטמאכענישען אין מען זעהט זיך אביסעל מיטען טאטען אין הימל, מען וועקט צוריק אויף די ליבשאפט געפילען צווישען אונז אין אונדזער גרויסען טאטען אין הימל, אין מען לייגט אריין אין די קינדער אויך א ליבשאפט צי די הייליגע תורה אין צי אונזער ריינע אמונה,

זאל דער באשעפער העלפען אז מיר זאלען טאקע קענען שפירען דעם לעכטיגקייט פינעם סדר נאכט, אונדזערע הערצער זאלען זיך עפענען צי גאט, אין מיר זאלען שפירען זיין ליבשאפט, אין ס'זאל איבער רינען אויף אונדזערע קינדערלאך, אין ס'זאל שוין נתעורר ווערען די גרויסע אהבה פין אונדזער ליבען טאטען ער זאל אונז שוין נאכאמאל אויסלייזען פין דעם לאנגען אין שווערען גלות, אין ס'זאל זיין והשיב לב בנים על אבות ולב בנים על אבותם, אמן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

דער ארטיקל איז אראפגענומען געווארן

: שלים השעמב 7 !234 מעפטים -- 32 | עפיק פ' תרומה ‏ -- 522 | מיש זמץ קריאת שמע צעי"ק פ' מעפטים -- 553 | עשיק פי תרומה -- 546 |

ארואן פן אופאפהעטיגען אָרטאְראָקטשען ץזעדט/, 004/104106) תנסס1ס1ז}, 0 10066

הדלקת חגרות

- זײַט 2 |

ב"ה, פּרײטאָג, עש"ק פ' משפטים {שקליםן, כ"ח שבט, תשנ"ג

יהת החרדית אי יי אומדערהערטן אַרעסט

אירעום אין אֶעריקְע

אָרז אין שר

מון חשונ'ן

פרייזן;

אין ארץ ישראל 355 ש"ח 506 אהסד אוסא 1 צ08זום 0.4.4 אפאזט 784 808א8ט 481 סאאוטאט 2 אווגהזפטא 00. 43 אאוזאסטהא 8 1 | װז2 :א0ודוח90890 ותטאאה 40 ס10נצטואטם 140 }ווא וא

תג אויףאַ

יי יי יט אן יע

80 אוו .וסע + 993' ,19 צזכטזטסץ ,צבטוזן

עללינער אויפרעגונג צוליך געמיינעס בלול

ניר יאָרק. -קִ דער איך חרדישער | אַנטריס : א אין ני יאָרק. א | אין א בי אַלע ערליכע אידן | עלטער : יקלייןף אויפנעבראַכט און | אַרױסנן שטאָט, וועלכע האָכן | אידן א דעם קינר זענען פרייע עברויזט אוי = 2 ויזן אויס ט : כע ה ויף די ניו יאר = ערגעווענליכע אָבן אַ שער /אין פעדעראט אָרקער מפּאַטיע און איי פֿאַרגאַנגענהייט - ראַלע קרימי נדעעניש אי פון ארמאָרדענר אױטאָריטעטן, וועלכע' = נאַלע אָנגעצויגענעם מצב. אין דעם אין שטוכ. װאָס האָט רעוט פֿאַרגאַנגענעם פרייטאג וי = הרכ העלבראַנס שליט"א איז רער יט או דאָט בחור'ל איז מערערע / ' אַרעסטירט רע = טאָגס חיג פון קהל רישימר , אל אַנטלאָפן פ ים + : ס באַקאַנטן רב ור א כה "ל2 טהור" | די ון דער היים, צוליכ וישיכה הרב שט 2 אש | *יון איז באַשולױי : פיזישע אָנגרי יב שלמה העל גט געװאָרן פו יגיפן װאָס ער האָט | שליט א רב 0 בראנס פעדעראַלע סטעי : 1 געליטן פון זי 5 : : ור"מ די ' ע ט און לאַקאלע זשט ף'טאטן. ר מיט זײ 2 טהור" } פֿראָק ר אק י אע א יע רכיצין. אויף אי 2 דעם געפערליכן וו אי אכ געכרעננט ראָס ו ינעם אױ י : פֿון "קי ישי ר די י : : ו ויסגעטראָכ | "קידגעפּיני שיבה "לב טהור" אָן שום בא - -אטן בלבול רעם װאָס דאָס יונג בחוריס' י לעפאָר ראָס קינדהאָט גערארפט בר -

ד ' שימאָ, ור , אומרערהערטער שוידער- | פון זי מורא. ר וסט, האָט אַרױסגערוף צוריק ו אויפרעגונג און עס

אָרט פאר כניסחת

איו פא

װערט אַנגעויון אַז

/"סוה! שוס ויהש

ר 6 שרואונרן געװואָר נע עלטערן, מיט צען אִין

מצוה ווערן, בערך מיט אַ יאַר צה

זי האָכן געכעטן הרב העלכראנס = שא זיך אָפּצורעכן מיט רעם כחור'ל, אים צרצוגרייטן ער די בר

חדשים

רי

= זיר ופארזעצונן := וייש מאז

=יש

וואועס

הנסס. 61 0 6 11 ת 8 6 ץ 8 8.שטתט

א א ל 1 ל 8 זצ ל א 6 ל א 6 ל 1 ל 2 6 ר (=ן - 2 =

בודעשעף

פֿרײטאָג, פַּרשת משפּטים תשנ"ג

יהרות החרדית אין ניו יאָרק אין שרעקלינער אויפרעגונג צוליב אומדערהערטן אַרעסט פון חשונ'ץ רב אויף א געמיינעם נלנול

(פאָרזעצונג פון זײט ו)

מצוה, און אים אױסהאַלטן מיט פאַרפלעגונג אוך מיט אָלעם אין וועלכע ער נויטיגט זיך, נאָך די כר-מצוה, האָבן די עלטערן צוריק געבעטן דאָס קינד, הרכ העלכראַנס שליט"א האָט אַראַנזשירט אַז דאָס קינד זאָל צוריק אָפּגעשיקט װערן אַהײם אין די שטאָט רעמזי, ניו דזשוירזי. דאָס קינד פלעגט פאָרן קיין באָראָ פּאַרק, וואו אַ יונגערמאַן פלעגט לערנען מיט אים. אײנמאָל איז ער וי געווענליך אַרױסגעפאָרן צו גיין צום לערנען אָכער ער איז קיינמאָל נישט אָנגעקומען אַהין און פון דעמאָלט און זענען זיינע שפּורן פאַרשוואונדן. די עלטערן האָכן זיך געשטעלט אין פאַרכינדונג מיט די "עף.בי.איי, * און באַשולדיגט אַז דער רב פון "לב טהור" האָט געקידנעפּט זייער קינד, אים אויפצוציען אַלס אַ אידיש קינד, װאָס פירט זיך כדרך התורה, קעגן דעס ווילן פון דיעלטערן וועלן האָבן פון זיך אַראָפּגעװאָרפן דעם יאָך פון שמירת תורה ומצוות. לאַנגע חדשים האָט די "עף.כי.איי." אינטערעגירט די חשוב'ע יונגעלייט און בחורים פון "לב טהור", איינגעשלאָסן הרב העלבראַנס שליט"א. די פאַרגאַנגענע װאָך מאָנטאָג, איז ענדליך פערטיג געװאָרן די אָנקלאַגע, די אַזױ גערופענע *"אינדייטמענט", אין וועלכן עס איז פּראָטאָקלירט די "פאַרברעכנס" פון הרכ העלבראַנס שליט"א, זין חשוב'ע רביצין,. הרבנית מלכה תליט"א, און אַ חשוב'ער װיליאַמסבורגער יונגערמאַן, ר' מרדכי ווייס בייי, פאַרן לאָיער פון די כאַשולדיגטע האָט מען נישט צעוויסן געטאָן פון דעם "אינדײטמענט", ווייל די אױטאָריטעטן האָבן אריספּלאַנירט אַי מייסטער-אַקציע קעגן די כאַשולדיגטע, מיטן צוועק צו צעברעכן זייער װױידערשטאַנד, אין אַ פאַרזוך אַרױסצוקריגן פון זײ שעדליכע סטעיטמענט, און זאָגאַר געצוואונגענע "הודאות", אַז זי ערקלערן זיך שולדיג אין דעם זינלאָזן פאַרברעכן. פרײיטאָג פאַרטאָגס, האָבן אַ מחנה פּאָליציאַנטן פון די שטאָט ניו יאָרק, צוזאַמען מיט אַ גרופּע *עף.בי.איי.* אָגענטן, באַפאַלן די שטוב פון הרב העלבראַנס שליט"א אין מאָנסי, ניו יאָרק, און זײַ אַריינגענומען אין אַרעסט אויף אַן אכזריות'דיגן און שוידערליכן וועג. זײ האָבן געוויזן פאַר די כאַשולדיגטע אַן אָפּיציעלן "אַרעסט װאָרענט", װאָס דאָס גיט זיי די געזעצליכע רעכט, צו אַרעסטירן ציווילע מענטשן די רביצין העלכראנס חליט"א איז אַ קימפּעטאָרן פון קאַרגע 4 װאָכן, און האָט גע'טענה'ט מיט די פּאָליציאַנטן, אַז זי קען נישט איכערלאָזן אַ שטוב מיט 4 קינדער, איינגעשלאָסן דאָס ניי געבוירן פּיצל קינד. אַלײן אין שׁטוב. די *עף כי.איי.* אַגענטן האָכן זיך נישט גערעכנט מיט אירע געבעטן, און ראָכן איר מיט געװאַלר אָפּועריסן פון אירע קינדער, אָרײנישלײדערנריג איר מיט אויסערגעווענליכע האַרצלאָזינקײט, אין אַ דערכייאיגער אויטאָ. די יאָמערייכע קולות װאָס מ'דאָט אַרױסגערערט פון שטוב האָכן געריסן ביים האַרץ עס זענצן אָנגעלאָסן אָ צאָל מענטשן פון רי שכנים, וועלכע האָכן אויסגצשריגן אין אַ ליאַרם, אַז מ זאָל די אומשולדיגע פרוי צורו לאָזן. זייערע געשרייען זענען אָבּער געפאַלן אויף טויכע אויערן צו דער זעלכער צייט, האָט אַן

כי אי" באַאַמטע, פּרוכירט צו אַרעסטירן אָן אָנדערן יונגערמאַן פון "לכ טהור".

זיי האָבן געקלאַפּט אויף די טיר, אין די פריע פאַרטאָג שטונדן, און פאַרלאַנגט אַז דער יונגערמאַן זאָל אַרוסקומען צו זיי. יענער האָט זיך אַנטזאַגט אַרױסצוקומען, און האָט געפאָדערט זיי זאָלן ווייזן אָפיציעלע דאָקומענטן, אַז ער מוז צו זײַ אַרוסקומען. קעגן אים האָכן זי נישט געהאַט קיין אַרעסט װאָרענט, און האָכן זיך פאַרלאָזט, אַז דער יונגערמאָן וועט צוליכב תמימות אױספאָלגן זייערע באַפּעלן אָן שאלות. (דאָס איז דער זעלכער יונגערמאַן, װאָס איז אַרעסטירט געװאָרן מיט אַ װאָך כעפאָר, אין אַ אומלעגאַלן און אוממענטשליכן אַרעסט אין באָראָ פּאַרק. אַ באַזונדערן כאַריכט וװעגן דעם אינצידענט, זעט אויף אַן אַנדערן פּלאַץ אין היינטיגן נומער פון "דער איד").

וויסנדיג פון פריערדיגע ערפאַרונג, האָט דער יונגערמאַן נישט געעפנט די טיר, און האָט געװאָרגט

בי

שוף

שגחת דהלו

בהו

הג

" גי

די "עף.ביאיי." אַז ער ועט רעקאָרדירן אַלע זייערע געשפרעכן און זייערע פּעולוח, אויכ זיי װועלן איינברעכן זיין דירה, און וועט ראָס איכערגעכן צו די פאַרטיידיגונגס אַדװאָקאַטן, וועלכע װעלן שוין זאָרגן דערפאַר, אַז זי זאָלן געצויגן װוערןץ צו געריכטליכע פאַראַנטװאָרטליכקײט.

הערנדיג די דרייסטע ריד פון דעם יונגערמאַן, האָכן די "עף.בי. - איי. * אַגענטן זיך צוריקגעצויגן פון זייערע פּלענער, און זענען געכלינן װואַרטן אינדרויסן אין די דירה, ביוֹ זײערע קאָלעגן האָכן צו זי רעפערירט, אַז דער אַרעסט איכער הרכ העלבראַנס און זיין רביצין איז דורכגעפירט געװאָרן.

די נייעס פון דעם אומדערהערטן אַרעסט קעגן דעם חשוכץ רב שליט"א, און זיין רביצין, האָט זיך בליץ שנעל פאַרשפּרײט איכער די גאַנצע שטאָט ניו יאָרק, און זאָפּאָרט האָכן עסקנים גענומען איינלייגן וועלטן מיט שתדלנות און אַנדערע קאָנטאַקטן, צו דערגיין וואוהין מ'האָט די אַרעסטאַנטן געפירט. דער פאַרטיידיגונגס אַדװאָקאַט, דזשאָרדזש. מייזנער, איז באַלד אַלאַרמירט געװאָרן, און האָט גענומען :

א אע יע א א מאנסי מצה בעקערי

כולל זכר

זי 5 ר פמ

הרב הגאון ר' חיים פלאה

מיט די גרויסע מעלות: 1) מיר האבן אן אייגענע קוואל צו מים שלנו.

: 2) מען וואשט די הענט און מען רייניגט אלעס איבער

די אלע וואס האבן חזקה זאלן זיך מעלרן נישט שפּעטער וי זי אדר נאך דיא זמן פארלירט מען די חזקה

בששצעששעעצשעעששעעעע//222221222222222222212222222/2/2/22ער

נחם מאנסי

דער איד -- 50 -- סזצ האַם

פּאָליצייאישע אינסטאַנצן, אויף וועלכע עֶר האָט גערעכנט אַז יצנע האָכן דורכגעפירט דעם אַרעסט, אָכער אָן ערפאָלג,

עס האָט געדויערט שעוח איכער שעות, ביז מ'האָט זיך דערוואוסט, אָז די צויי אסירים, זענען פאַרהאָלטן אין די 68 פּאַליציי פריסינקט אין באָראָ פּאַרק.

עס איז שוין געווען געציילטע שעוח פּאַר שכת, ווען מ'האָט געקראָגן די יריעה, און כאַלד האָט מען גענומען אָנווענדן גרויסע שתרלנות, אַז מ'זאָל די אַרעסטירטע כרענגען פאָר אַ ריכטער נאָך כעפאָר שכח, כדי עס זאָל זיין אַ געלעגנהייט צו בעטן מ'זאָל זי אַרױסלאָזן אויף "כעיל", זי זאָלן נישט דאַרפן פאַרברענגען דעם שכת קודש וױ געמיינע פּאַרכרעכער צווישן מער דער און רויבער.

ערשט איצט האָט מען זיך געכאַפּט, אַז די פּראָקוראָרן האָכן דאָ ככוונה אָפּגעטאָן אַן אומארנטליכע שטיקל אַרכעט, און האָבן געהאַט וויסטע חשבונות, מיטן דורכפירן דעם אַרעסט אין פּרײטאָג, גאַנצע פיר טאָג נאָך דעם װאָס דער אַרעסט כאַפעל איז זי געגעכן געװאָרן.

וויסנדיג אַז אום שכת װועט מען

שא

כן = ישש

שא

ו יאר יו יא 0

ג ר שליט"א 6 ,

{; יעדע 17 מינוט. כ

3 : 3) די גאנצע ארבייט ווערט געטאן נאר דורך היימישע 4 == 4 : = { מענטשן יראים ושלמים. = 6: = 4 4) די איינציגע בעקערי וואו עס גייט א פייער אונטער == יי { די קרקע הַתְּנור כדי עס זאל זיין הייס די גאנצע צייט. 232 5 ר = ליל = 5) דער אויווען ווערט אויסגעגליט יעדע 17 מינוט. = ==ט ן

= יק

= על

לת 4 כ2ב = == שי = יט = = שמורה משעת קצירה 2 ** סיר === שב 2 כדיצופרידן שטעלן די קאסטומערס מאכטאייערארדערוי = =-ב ‏ פריער, און מיר װעלן דאט אי"ה דעליווערן ביי ר"יח ניסן = = הבעלייט קע

זַזִזז

1ו,וז

3 ,19 עזאטסט= ,עהּטודץ

נירן נישט די געריכטן, און הױפּטזעכליך נעמענדיג אין באַטראַכט, אַז די היינטיגע װאָך מאָנטאָג איז געווען אַ גוי'אישע חנא, אין וועלכן די געריכטן פונקציאָנירן אויך ניישט, ממילא וועלן די אומשולדיגע אידן מוזן שמאַכטן אין טורמע כיז דינסטאָג איכערן טאָג, און איכער די פיר טאָג װעלן זי כאַװוייזן צו ברעכּן דעם גײסט און זעלכסטווירדע פון די כאַשולדיגטע.

טרייע עסקנים האָכן אָנגעװאָנדן כליערליי שתרלנוח ן צו קריגן אַ ריכטער פון "ניו יאָרק סטעיט סופּרים קאורט", אויסצוהערן דעס *"קעיס" נאָך פרײיטאָג. לויטן געזעץ, קען נאָר אַזאַ סאָרט ריכטער אָנטשײדן אַ יביל" פראַגע אין אַזאַ פאַל.

ווען מ'האָט ענדליך כאַװויזן צו קריגן אַ ריכטער פון קרימינאָלן געריכט, האָט דער ידיסטריקט אטוירני'ס" אָפיס זיך קעגן געשטעלט אַז דער ריכטער זאָל קענען כּאַהאַנדלען די פּראָגע. מיט דער טענה, אַז אָ קרימינאַלער ריכטער האָט נישט געפאָדערטע אױטאָריד טעט, אויפצונעמען די קלאַגעס, און צו כאַשליסן איכער "בעיל".

(די קאָנסטיטוציע שרייכט פאָר, אַז אַן אַרעסטאַנט סאָר נישט געהאַלטן ווערן לענגער פון 24 שעה, איידער ער ווערט געכרענגט פאַר אַ ריכטער, וועלכער דאַרף אַנטשײרן

{ צו די קלאַגעס קעגן אים זענען

כאַזירט ‏ אױף גענוג שטאַרקע כאַװוייזן, און צו זי כאַרעכטיגן דעם ווייטערדיגן אַרעסט פון דעם באַשולדיגטן.

אָכער געווענליך ווען עס קומט פאָר אַן אַרעסט אום שכת אָדער אוס זונטאָג, נעמען זיך די פּראָקוראָרן די רעכט צו פאַרהאָלטן דעם באַשוּלדיגטן כיז דעם קומענדיגן "כיזנצס טאָג* ווען די ריכטער קומען אַריין אין געריכט און נעמען אױף די קלאַגעס.

אָכער אין פאָל פון אַ דריי טאָגיקן וויקענד, וי עס איז געווען די ואָך, זענען דאָ ספּעציעלע פּאָרשריפטן, װאָס גיכן די מאַכט פון אַ "סופּרים קאורט" ריכטער, אפילו פאַר קרימינאַלע ריכטער.

אין דעם פּאָל האָט דאָס געמיינט, אַז אפילו אַ קרימינאַלער ריכטער װאָלט געקענט אורטיילן איכער דעם "כעיל" פאַרלאַנג, כאָטש אונטער נאָרמאַלע אומשטענדן פאָדערט זיך צו דעם אַ *סופּריס קאָורט- ריכטער

אונטער נאָרמאַלֶע אומשטענדן. װאָלטן די פּראָקוראָרן פארשטאַנען און אַקצעפּטירט די רעגולאַציע און װאָלטן זיך נישט קעגנגעשטעלט קעגן דעם סטאַטוס פון אַ נידריגראַנגיקן ריכטער.

אָכער אין דעם פאֵל האָכען די פּראָקוראָרן געשטעלט אַ וידער* שטאַנד צו דעם קרימינאַלן ריכטער װאָס האָט איינגעוויליגט אויסצוהערן די "קעיס", און אַזױ ארום איז דורכגעפּאָלן דער פארזוך אַרױסצונעמען די אַרעסטירטע פון געפענגעניש כעפאָר שכת)

עסקנים האָכן געטראָגן כשר עסנװאָרג פאַר די ארעסטירטע. זײַ זאָלן האָכן פאַרפלעגינג כיז איבער שכח, אָכער דערווייל האָט זיך נישט אָפּגעשטעלט די ענדלאָזע שַתדלנות צו דערגרייכן זייער כאפרייאונג

עַל פּי הוראת רבנים גאוים שליט"א, זענען א צאֵל מסירות נפש עסקנים געבליבן אין רי פּאליצײ סטאנציע. פֿאָרצודעצן מיט ויערע כאמיאונגען צו רערגרייכן א לעזונג צום קרידיס. כיז שפּעט אין רער נאַכט ליל שבח קורש

גערעכנט האט מען או רי צוויי ארעסטירטע ועלן פארכלייכן אינז איינעס כיו איכער שכח. און דערפּאַר זענעןוי עסקנים אורעק רואיג. אַז וי װאָכן גענוג און נאָך אױף סעודות

ופאָרזעצונג אויה זייט ו=}

1 קו 1 1 1 1 1 1 קע 1 1 1 1 0 22 גלןו! חג הפסח שנת תשע"דלפ"ק

הקאװע

געסס. 1 6 כ 6 11 8 6 ט 8 6 .שאט

ברעשעך

הזירד רן! ואר רופיס | שות =פיים תת

דער איד --.51 -- סנצ העס

נין יאָרק אין שרעקליכער אויפרעגונג צוליב

אמרערהערטן אַרעסט פֿון חשונ'ן רנ אויף אַ געמיינעם נלנול

{מארזעצונג פון זייט 30

אי דערצװישן האָט מען פאַרלאַנגט פון דער פּאָליצײ, אַז רי רביצין הליט"א זאָל נישט געשיקט װערן אין טורמע, נאָר אין אַ

שפטאָל, וואו זי זאָל קענען בַאַהאַנדלט ‏ װערן זײענדיג אַ קימפּעטאָרין פון כלױז צטליכע װאָכן-

די פּאָליצײ האָט איינגעוויליגט צו נעמען די רביצין צו דעם ימײמאָניריס" שפּיטאָל אין באָראָ פּאַרק, און זייענדיג אין אַ חסידישע סביכה, האָט מען זיך נישט געזאָרגט אויף קיין כאַזונדערע פּראָבלעמען. דערווייל האָכן די פּאָליצײיאישע אָפיצירן, גענומען די רכיצין פון שפּיטאָל אום 12 אַזײגער בינאַכט, און אָפּגעפירט מיט קייטלען אויף די הענט, צו די גרויזאַמע און טרויעריג באַרימטע "רייקערס איילענד טורמע", וואו עס ווערן געהאַלטן די ערגסטע פאַרכרעכער און די אומגעוואונטשנסטע עלעמענטן. דאָס האָט געברענגט דערצו, אַז די רביצין איז פאַרבליכן אָן כשריע פאַרפלעגונג, אין צוגאָב צו אירע שרעקליכע לײידן אין די טורמע, וואר זי האָט נישט געקראָגן קיין בעט פאַר אַ געלעגער. און אויך נישט קיין עלעמענטאַרע געברויכן. אַזױ איז זי נעבעך פאַרבליכן איינע אַלײן, ליידנדיג פון הונגער און פון שלאָפּלאָזיגקײט פאַר קנאַפּע דריי מעת-לעת, אין אַ סביבה פון לױטער געמיינע מענטשן עס איז דורך איין שעה נאָך אַ שעה, און די רביצין האָט נישט געקראָגן צו עסן, האָט זי פאַרלאַנגט אַז די וועכטער זאָלן איר ברענגען ווינציגסטן פרוכט און גרינצייג זיך צו דערהאַלטן ביים חיות. זי האָבן זיך נישט געאיילט איר נאָכצוגעבן איר פאַרלאַנג. אָכער ווען זײ האָבן אַנערקענט אַז זי האַלט חלילה ביים אונטערברעכן און צװאַמען פאָלן פאַר שװאַכקײט, ואָכן זי איר געברענגט אײן באַנאַנע... מוצאי שכת קודש, האָט זי טעלעפאָנירט צו אַ פריינדינע, און איכערגעגעכן איר שױידערליכע געשיכטע. דאַן איז מען ערשט געװאָר געװאָרן אונטער וועלכע אוממענטשליכע אומשטענדן רי חשוכ'ע רכיצין איז געהאַלטן געװאָרן גאַנץ מוצאי שבת האָבן עסקנים וידער גענומען אָנװענדן כלערליי שזדלנותן פאַר די באַפּרייאונג פון די אַיעסטירטע. אַ גאַנצע נאַכט האָט פען געזוכט ריכטער וואָס זאָלן פיייוויליג איינשטימען אַרײנקומען םס געריכט. און אויסהערן די עיל" פּראַגע : א דאָט זיך געשטעלט אין ש כינדונג מיט פּאָליטישאָנס פון יפאידישע געגענטען אין ניו יאָרק, = די סטי און פון אַפּסטעיט, צו ליסען פון זייערע נאָענטע באַצי-

אינג יען מיטן פּראָקוראָר יט די "נטער ן פּראָקוראָר און מיט

*:אַנצע נאַכט מוצאי שבת זענען יל פאַרנומען געווען צו גצ יפ ריכטער אויך האָט מען הי ש אויף דערווייל אַז די זאָל אַרײנגעפירט ווערן אין

לדער צימער זונטאָג אינדעריי דער עולס האָט זיך ארפס װאָס עס איז פאָרגע*! די לעצטע צוויי טעג, איז א ציכור געװאָרן מורא'דיג

לוט אויף דעס שעורליכן ו

ן ויעלכן ט האָט אומשולריגע מענטישן כפס

וצ : הדות הרכנים* האָט אין א ש 9

"עדער פארעפנטליכט אַ כרוז,

ווא = א =א

מעגליכקייט, איז מחויב אַרױסצוקומען פאַרן געריכט הױז, און דעמאָנסטרירן סימפּאַטיע מיט די אַרעסטירטע, אין אַ פאַרזוך צו באַאיינפלוסן דעם ריכטער װאָס וועט דן זיין איכער דעם ענין.

זונטאָג אינדערפרי, איז קלאָר געװאָרן אַז מ'וועט האָכן אַ ריכטער פון קרימינאַלן געריכט, אויסצוהערן די כעיל פראַגע, און אַז די "הירינג" װועט פאָרקומען 2 אַזײגער נאָכמיטאָג.

צענדליגער כאָסעס און קאַרס פון וויליאַמסכורג און כאָראָ פּאַרק זענען אַרױסגעפאָרן צו אַ פרידלעכע דעמאָנסטראַציע פאַרן געריכט הויז. עס זענען זיך צזאַמענגעקומען היכש איבער טויזנט מענטשן.

די אַלגעמײנע פּרעסע האָט זיך אַרױפגעכאַפּט אויף די אינטערעסאַנטע געשיכטע, און האָכן טראַנסמיטירט נאָכאַנאַנדיגע כאַריכטן וועגן דעם אַרעסט, און זענען געווען אָנגעפּיקעװעט מיט אָפענע שנאת הדת און העצעס קעגן יהדות החרדית װאָס זײ האָכן געקראָגן פון רי

לױערס. וועלכע פאַרטרעטן די שימא משפּחה. װען די דעמאָנסטראַציע איז

ערנסטער געװאָרן, איז די פִּרעסע פאַרנומען געווען צו דעקן די געשיכטע װאָס האָט זיך נאָך געהאַלטן אינמיטן אַנטװיקלען, און האָט ברייט און פּראָמינענטגעדעקט די געשעענישן. צוליב דעם גרויסן אָנלױפנדן עולם, האָכן די זיכערהייטס אָפיצירן פון געריכט, פאַרשלאָסן די טויערן פון דעם געריכט זאַל, און עס זענען נישט אַרײנגעלאָזט געװאָרן קיין באַזוכער, אויסער די צוויי צדדים, און געציילטע זשורנאַליסטן. ביי דעם "בעיל" הירינג, איז דער טאַטע פון דעם בחור'ל, מיכאל ראוכן, צעווילדעווצט געװאָרן, ווצן ער האָט איינגעזען אַז דער ריכטער װועט נאָכגעבן דעם "בעיל" פאַרלאַנג. די זיכערהייטס װועכטערהאָבן אים אַרױסגעװאָרפן פונעם זאַל, פאַר נישט אָרענטליכע אויפפירונג. דאָס מאָל האָט דער "דיסטריקט אַטױרני" נישט געשטעלט קײן װױירערשטאַנד צו דעם קרימינאַלער ריכטער, און האָט איינגעשטימט אַז ער זאָל באַהאַנדלען די פּראַגע. די רביצין העלבראַנס תליט"א, איז אַרױסגעלאָזט געװאָרן אָן ייבעיל", און האָט געמוזט פּאַרשפּרעכן, אַז זי וועט נישט אַרױסגײן פון ברוקלין, און אַז זי וועט איבערגעבן איר פּאַספּאָרט פאַרן געריכט, כדי זי זאָל נישט קענען אַנטלױפן פון לאַנד. דער ריכטער האָט דערנאָך געאורטיילט, אַז הרב העלבראַנס שליט"א זאָל אַרױסגעלאָזט ווערן אויף אַ פערטל מיליאָן קאוציאָן. און ט : טאָר ואר על אלו אַרױסגײן פון "ק 0 מוזן איבערגעבן זיין פּאַספּאָרט ווען די ידיעה ועגן דעם ריכטער'ס באַשלוס איד = א צו דעם עולם אינדרויסן פון הויז, האָכן די פאַרזאַמלטע אויסגע" כראָכן אין אַ ספּאָנטאַן געזאַנג, יחסדי ה' כי לא חמנו" וכו"י 1 יי יט אין װואָרן אַ פּרעסע קאָ : א אָפּיס פון ייהתאחדות הרבנים" אין װױליאַמסכורג, וואו עס איז געגעכן וןיןאאר וע ימל פ יי בא ל יגונגען אין גרונדלאָזע באַשִׁולדיבּ = וועלכע הרב העלבראַנט שליט ווערט אָנגעקלאָגט. יייז 4 כיי דעם פרעטע

קאָופערענץ האָנן הרב יהורה גרוכער שליט-א, מנהל החאחה"ר, און הוּכ אפרים שטיין | פין 6625 אולראואונגל = וטליט -א, ויעלכער

האָט אין זיין געניטע שפּראַך אויפגעקלערט דעם פאַלשן בלבול

שוין נאָך דעם װאָס דער ריכטער האָט אַרוױסגעגעבן דעם אורטייל איז אַנטשטאַנען אַ צאָל טעכנישע פראָכבלעמען, װאָס האָכן אויפגעהאַלטן די באַפרייאונג פון הרב העלבראַנס שליט"א, ביז קרוב צו האַלכער נאַכט. אַ דאַנק דאָס איכערגעגעבנקייט פון אַ צאָל עסקנים, איז געלונגען דורכצוברעכן אַלע שוועריקייטן, און עווענטועל אַהײמכרענגען דעם חשובן רב שליט"א קיין װיליאַמסבורג.

אַלע שטאָטישע צייטונגען האָבן פּראָמינענט כאַריכטעט וועגן די געשעענישן, אָכער על פי רוב זענען זיי געפיטערט געװאָרן מיט פאַלשע און פאַרפירערישע אינפאָרמאַציע מצד דעם לאָיער ראַול פעלדער, וועלכער רעפּרעזענטירט די פרייע עלטערן פון ישי שימא.

דינסטאָג איז פאָרגעקומען אַ אָפיציעלער היריַנג אַרום דעם אַרעסט. דער געריכט זאַל און די קאָרידאָרן אַרום זענען געווען פול מיט אידן װאָס זענען געקומען אַרױסצואװײזן שטיצע.

הרב העלכראַנס שליט"א און זיין רביצין האָכן זיך פרייוויליג איבערגעגעכן צו די אױטאָריטעטן, און זענען ערשינען אין צייט אין געריכט הויז.

אַזױ אויך איז ערשינען פרייוויליג רי מרדכי ווייס, וועמען די פּאָליצײ האָט נישט כאַװיזן צו אַרעסטירן דעם פאַרגאַנגעגעם פרייטאָג, כאָטש זיי האָכּן דאָס געהאַט אין פּלאַן, איז געגאַנגען דינסטיג צופרי 7 אַזײגער מיט'ן לױער דזשאורדזש מייזנער צום אָפיס פון "דיסטריקט אַטױרני".

כמשך די פּאָר טאָג, האָט דער אַדװאָקאַט פעלדער און די מוטער פון שימא, אופגערודערט די שטאָט, אַז די "פאַרכרעכער" זאָל נישט קריגן קיין "כעיל", און אַזױ לאַנג מוזן שמאַכטן אין טורמע, ביז װאַנען דער אַנטלאָפּענער כחור'ל וועט זיך אומקערן אַהיים.

אין געריכט האָט דער "סופּרים קאורט" ריכטער פאָרגעלייגט די באַשולדיגונגס אַקטן קעגן די דריי אידן, וועלכע האָכן אַלע באַזונדער זיך ערקלערט ינישט שולדיג". דאַן האָט מייזנער געפאָדערט, אַז מ'זאָל אַרױסלאָזן ר' מרדכי ווייס אויף בעיל, און דער ריכטער האָט באַשטימט די סומע פון 100 טויזנט דאָלאַר אַלס בעיל פאַר דעם יונגערמאַן-

דער פאָטער, מיכאל ראוכן, האָט פּלוצלינג "צוזאַמענגעבראָכן". ער איז "צוזאַמענגעפאַלן" אין קאָרידאָר פון געריכט, און זיין אַדװאָקאַט האָט צרקלערט, *אַז ס'איזמעגליך אַ סטראוק".:.-

דאָס דאַרף צו מיינען, לוט זי, אָז דער פאָטער איז אַזױ איבערראַשט פון די לייכטע באַהאַנדלונג װאָס די י באַשולדיגטע" האָכן געקראָגן, אַז ער האָט דאָס פּשוט נישט געקענט איבערטראָגן...

די מוטער האָט אויך אויסגעבראָכן אין אַ געװויין, אַז זי וויל גאָרנישט מער וו צוריק זען איר אייגן קינד, און אַז אוב װערן די יבאַשולדיגטע" אַרױסגעלאָזט פון טורמע, וועט זי קיינמאָל מער נישט קענען זען איר קינד פּאַר די אויגן.

איצט האָט אױסגעפּלאַצט דער בלאָף פון די פּראָקוראָרן, -- מיט דעם װאָט מ'האָט "געעפענט" רעם באַשולדיגונגס אַקט, האָט זיך אַרויסגעשטעלט אַז די גאַנצע אָנקלאָגע איז באַזירט אויף כלויוע סטעיטמענטס װאָס די פרייע שימא פאָמיליע האָט געגעכן קעגן הרב העלכראָנס שליט"א און די אַנדערע

ישולדיגטע. : 6 שטעלט זיך אַרױס, אז אויסער

אומנאגרעניצטע ערקלצרוּנגען פון

ימא, באַזיצַן גישט די די פרוי ש : פּראַקראָרן קיין שום קאַנקרעטע

אינפאָרמאַציע אָדער עווידענץ, װאָס באַשטעשיגט אַז די אידן האָכן געקידנעפּט דעם כחור'ל ישי שימא

אין דעם "פּרעס רעליס" װאָס דער "דיסטריקט אַטוױרני" האָט אַרױסגעגעבן, װערט אפילו אונטערגעשטראָכן, אַז די "אינדייטמענט" זאָל נישט כאַטראַכט ווערן וי "קאָנקלוסיוו", און אַז דימענטשן דאַרפן כבאַטראַכטן ווערן אומשולדיג, כיז וױלאַנג זייער שולד װעט איכערצייגט ווערן אין אַן אָפּענעם געריכט.

דאָס איז אַן אומגעווענליכע צרשיינונג אין די מעלדונג פונעם "דיסטריקט אטױירני", וועלכער דאַרף לכאורה גלױיכן הונדערט פּראָצענט, אַז זיין אָנקלאַגע איז ריכטיג אויסער שום צווייפל.

װידעראַמאָל האָט די פּרעסע ברייט געדעקט די ערשיינונג אין געריכט, און דאָס צוזאַמענפאַלן פון מיכאל ראובן.

דינסטאָג נאָכמיטאָג איז פאָרגעקומען אַ צווייטער איינדרוקספולער פּרעסע קאָנפערענץ אין זאַל פון "מנורה" האָל אין באָראָ פּאַרק.

עס האָבן זיך כאַטײליגט צענדליגער קאָרעספּאָנדענטן און זשורנאַליסטן, וועלכע זענען שיף באַאײנדרוקט געװאָרן פון גדולי הרבנים שליט"א פון אַלע שיכטן און קרייזן פון יהדות החרדית אין באָראָ פּאַרק, וועלכע זענען געקומען אַרױסװײזן סאָלידאַריטעט און שטיצע פאַר דעם חשוב'ן הרב העלבראַנס שליט"א.

מיט אַ ברכה און פייערדיגע דברי חיזוק האָט אויפגעטראָטן הגה"צ דעברעצינער רכי שליט"א, וועלכער האָט מקירות לכבו און מיט גרויס התרגשות מחזק געווען הרב שליט"א און זיין משפּחה, און אויסגעדריקט די פולסטע אחריות װואָס די רבנים שליט"א פון די שטאָט שפּירן כלפּי דעם אױסגעטראַכטן בלבול, אַז אַ אידישער רכ האָט זיך באַנומען מיט אומלעגאַלע אַקטיװױטעטן.

דאַן האָט אויפּגעטרעטן מיט אַ לענגערע אויפקלערונג הרב אפרים שטײן, אין וועלכן ער האָט אַרונטערגעריסן די פּראָקוראַטור, און אָנגעװיזן אַז די "אינדייטמענט"" װאָס איז פריער געמאָלדן געװאָרן, אַנטהאַלט נישט אין זיך קיין שום קאָנקרעטע איכערצייג צו באַשולדיגן די מענטשן אין דעם פאַרשוואונדן ווערן פונעם קינד,

ער האָט געלױכט דעם פאַרטיידיקונגס אַדװאָקאַט דושאָרדזש מייזנער, וועלכער איז אויך אָגװעזנד געווען ביי דעם פּרעסע קאָנפערענץ, פאַר זיין פּראָפּעסיאָנעלע אַרכעט, און פאַר זיין איבערגעגעכנקייט צו געווינען די פריהייט פוּן די אומשולדיגע אירן

הרכ שטיין האָט אויסגעשריגן: "אידן זענען נישט קיין קידנעפּערס, אידן זענען נישט קין געזעץ ברעכער. די תורה הקדושה אַנערקענט די געזעצן פון דינא דמלכוחא,

, און װאָס עס איז פאַרכאָטן לויטן

ציווילן געזצץ, איז אויך פאַרבאָטן על פִּי התורה. וי קען זיין אַז אַלע חשוכיע רבנים פון שטאָט. סאָלידאַריזירן מיט אַ רב װאָס אַנדערע זאָגן אַז ער כאַגײט שוידערליכע פאַרברעכנס ?*

ער האָט געשילדערט די אומשטענדן אין וועלכע דאָס כחוריל איז אָנגעקומען צו הרב העלכראַנס שליט"א.

די מוטער האָט אַלײן געכרענגט דאָס קינר צִו הרב העלבראַנס, און האָט צוגעגעכן אַז ער געפינט זיך נישט גוט אינרערהיים. אַ פאקט איז, אז דאָס קינד איז מערערע מאָל שוין אנטלאָפן פון שטוכ וואו מ'האָט אים געפֿייניגט, און אויף דעם זענען פּאָרהאן פֹּאֶליצֵיי דאָקומענטן דאָס צו כאשטעטיגן

דער ריכטינער פֿאָטער פון ישִי שימא האָט געזאָגט צו דער פּרעסע אין מוינח ישראל, אַו דאָס כחור'ל

3 ,19 עזכּטט6= ,עבּסוזץ

ווערט שרעקליך געפּייניגט פון זיין שטיף-טאַטן, און אַז ער געפינט זיך נישט כאַקוועם אינדערהיים

"אַז הרכ העלבראַנס שליט"א האָט נאָכגעגעכן דעם געכעט פון פרוי שימא, און אַריינגענומען צו זיך אין אַ װואַרימע אַטמאָספערע דאָס צעכראָכן און דערשיטערט יונגל, פאַר דעם כאַשולדיגט מען אים איצט אין קירנעפּינג? איז דאָס שױן געהערט געװאָרן ערגעץ וואו אין דער װועלט, אױסער אין נאַצי דײטשלאַנד אָדער אין מיטלאַלטער !?ײ

הרכב שטיין האָט מיט פּאַטאָס אויסגעשריגן: "עס זענען דאָ הונדערטער טױזנטער װאָס אַנטלויפן פון זײערע היימען, יעדן איינציגן יאָר, קיינער קימערט זיך נישט איכער זי. קיין שום געזעצליכע אױטאָריטעטן וועלן נישט קלאַסיפיצירן אַזעלכע פעלער אַלס "קידנעפּינג". טאָ פאַרװאָס אין דעם פּאַל האָט די גאַנצע פּאָליצײ געמיינדע און אױיספאָרשונגס קרייזן זיך געשטעלט אין די לענג און די ברייט, צו געפינען די "קידנעפּערס" װאָס זענען שולדיג פאַר דעם קינד'ס אַנטלױפן?*

ער האָט פאָרגעשלאָגן, אַז ס'איז מעגליך, אַז די עלטערן ווייסן גאַנץ גוט וואו דאָס קינד געפינט זיך, נאָר האָכן אים ערגעץ וואו באַהאַלטן אין אַ פאַרזוך אויפצוהעצן די גאַנצע װעלט קעגן די אָרטאָדאָקסישע געמיינדע אין ניו יאָרק מיט אַזאַ אױסגעטראַכטן בלכול, װאָס האָט נישט איר גלייכן, נאָר די געמיינע כלוט כלכולים װאָס פינסטערע שונאי ישראל האָכן אױסגעטראַכט אויף אידן מיט הונדערטער יאָרן צוריק.

ער האָט ערקלערט, אַז עס ווערט געפּלאַנט אַ ספּעציעלן האַט-לײן וואו מענטשן װעלן קענען אַרײנגעבן אינפאָרמאַציע וואו דאָס קינד

געפינט זיך, בכדי צו העלפן אים צו'

געפינען. אויך ווערט געפּלאַנט, צו מעלדן אַ פּרײז פון עטליכע טויזנט דאָלאַר פאַר דעם װאָס וועט דערגיין זיינע שפּורן.

דאָס קען אָכער נישט געטאָן ווערן אויפן מאָמענט, ווייל היות די זאַך איז איצט אין געריכט, מוז מען דערפאַר צוערשט קריגן לעגאַלע כאַראַטונג, אײדער דאָס קען אונטערגענומען ווערן.

ער האָט דערציילט, אַז כעפאָר דאָס קינד איז אַנטלאָפן. איז די מאַמע פון קינד געקומען כעטן הרב העלכראַנס ער זאָל איר געבן פינאַנציעלע שטיצע, זי זאָל קענען זיך אַרײינציען אין אָ הױז נעכּן די ישיכה, צו זיין נאָנט צו איר זון.

הרב העלכראַנס האָט געמווט דעם פאַרלאַנג אָפּזאָגן, צוליב דעם ווייל די ישיכה איז איכערהױפּט נישט אין אַזאַ מצכ צו קענען נאָכקומען אַזעלכע שווערע פּאַרלאַנגען. דערמיט האָט ער אָפּגעשלאָגן די טענה, װואָס די פּראָקוראָרן האָבן אַרױסגערוקט, אַז עמיצער האָט אָנגעכאָטן צענדליגע טויזנטער דאָלאַר, פּאַר די פרוי פימא, אין אויסטויש פאַרן בחור'ל.

עֶר האָט אָנגעװיזן פאַר די פּרעסע אויף הרכ העלכראַנס שליט"א און די אנדערע כאַשולדיגטע,. און געפרעגט. "זעען זײ אייך אס װי געמיינע פאַרכרעכער, װועמען די וועלט האָט נישטגעקענט רולרן קיין איין לענגערע מינוט, זי זאָלן זי געפונען אריף די פריי, און מ'האָט זי געמוזט ארייגשליידערן אין קאַרצער? אריכ זעען זיי אייך אריס צוזיין שעדליכע עלעמענטן, זענען מיר גרייט אייך צוציששללן זיכערהײשס שוץ...*

ער האָט אױסגערופן מיט פארוואונרצררנג. "פארוראָס א א יי הייליגן

נפאָרזעצונג אויף זיט ו8}

1 קו 1 1 1 1 יו 1 1 יע יע יע 2 2 26 22 גלין! חג הפסח שנת תשע"ד לפ"ק

ואטעס .=

געסס. 1 6 כ 6 11 8 6 ט 8 6 .שאט

ברעשעף

הרב חיים משה שטויבער אינדרויסן פון געריכט זאל, נאכדעם וואס העלבראנץ איז באשולדיגט געווארן: "עס איז א טרויעריגער טאג פאר דער היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן. אז דאס קען געשען אז א מענטש ווערט פאראורטיילט פאר'ן העלפן אן אביוזד קינד."

תָּם מָה הוּא אוֹמֵר? מַה זֹּאת? וְאָמַרְתָּ אֵלָיו: בְּחֹזֶק יָד הוֹצִיאָנוּ יְיָ מִמִּצְרָיִם, מִבֵּית עֲבָדִים.

וְשֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל - אַתְּ פְּתַח לוֹ, שֶׁנֶּאֱמַר: וְהִגַּדְתָּ לְבִנְ בַּיוֹם הַהוּא לֵאמֹר, בַּעֲבוּר זֶה

עָשָׂה יְיָ לִי בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם.

את פתח לו:

פתחו לי פתח

אתערותא דלתתא

דורך: הוגה

אני ישנה ולבי ער קול דודי דופק האט מען פארקויפט. וואס האט

פתחי לי אחתי רעיתי יונתי תמתי מען אנגעוואוירן און וואס האט מען

שראשי נמלא טל קוצותי רסיסי געוואונען. איז מען געוואקסן אדער

לילה. פשטתי את כתנתי איככה האט מען איינגעשרימפט. וואס קען

אלבשנה רחצתי את רגלי איככה מען ארויסנעמען פון די עקספיריענס

אטנפם. דודי שלח ידו מן החר ומעי צו פלאנען די ווייטער׳דיגע וואוקס

המו עליו. קמתי אני לפתח לדודי וידי פאר די נאנטע און ווייטע צוקונפט.

נטפו מור ואצבעתי מור עבר על כפות אין אזא צייט טראכט מען אסאך, המנעול. פתחתי אני לדודי ודודי חמק מען לערנט און מען דערהערט. אין עבר נפשי יצאה בדברו בקשתיהו ולא די לעצטע פאר טעג ליגט מיר דער מצאתיהו קראתיו ולא ענני.

נושא אויפן מחשבה און איך וויל עס

עס קומט יעצט סוף יאר, דאס איז דא איבערשמועסן כאשר ידבר איש

די צייט ווען מען זעצט זיך אוועק על רעהו, אן קיין מסקנות און אפילו

צו מאכן א חשבן הנפש צו זעהן אן א ספעציפישע סדר. איך וועל

וואו די קאמפאני שטייט. וואס שרייבן אזוי ווי איך טראכט און איך

האט מען איינגעקויפט און וואס האף אז די עולם וועט זיך משתתף

זיין מיט הסברים וידיעות אין דעם

ענין. כמנהגי, וועל איך נישט ציטירן

געדאנקן וואס ווערן דערמאנט אין

ספרים מיט נעמען, כדי מען זאל

קענען ערליך דן אין די נושא אן קיין

שום בייעס.

די צוויי הגדרות (חודו של מחט און

אתערותא דלתתא) זענען בעצם

משולבים אחד אל אחד כמו שיבואר

להלן. עס ווערט גענוצט אסאך אין די

ספרים און דורך משפיעים ומגידים

אלץ עצות וחיזוק פארן עובד השם.

איך וויל עס אבער צונעמען מכמה

אנפין און פארשטיין פונקטלעך

וואס עס מיינט, ווי אזוי און פארוואס

ס'ארבייט.

ווען א מענטש מוטשעט זיך מיט

עבודת השם, סיי אויב ער פילט אז

ער פאלט אדורך און ער קען זיך

נישט גובר זיין, און סיי אויב ער

וויל גרייכן געוויסע מדריגות אבער

ער פילט אז עס איז byeond his

reach, זאגט די באשעפער פתחו לי

פתח כחודו של מחט ואני אפתח לכם

וכו'. בעצם איז די מקור אין די מדרש

(שיר השירים רבה פרק ה'). ''פתחי לי,

רבי יסא אמר: אמר הקב"ה לישראל:

בני פתחו לי פתח אחד של תשובה,

כחודה של מחט, ואני פותח לכם

פתחים שיהיו עגלות וקרניות נכנסות

בו. אויך שטייט אין זוהר פרשת אמור.

"פתחי לי פתחא כחדודא דמחטא

ואנא אפתח לך תרעין עילאין". (אגב,

ווער קען אויפקומען מיט די מקור

ראשון פארן נוסח וואס ווערט גענוצט

אין די ספרים?)

וואס איז אבער טאקע דער 'פתחו של

מחט'? וויפיל דארף דער מענטש טון

ביז ער וועט זוכה זיין צו א הארה מן

השמים אויף די איבעריגע? ווי אפט

פעלט אויס צו מאכן דער פתח כחודו

של מחט? נאר איין מאל? א יעדע

טאג? איין מאל א חדש? צו האבן

מיר דען proof אז דאס ארבייט?

פארוואס טאקע פעלט דאס אויס?

איז דען נישט גענוג אז מען צייגט

ארויס די תשוקה ורצון לעבודת

השם אז די באשעפער זאל יענעם

העלפן מיט זיין באגער? פארוואס

איז די וועלט אזוי אויסגעשטעלט אז

ס'פעלט אויס א פעולה והשתדלות

מצד האדם?

ס'טאקע דא וואס זאגן אז די 'חודו

של מחט' איז די 'רצון'. איין מאל מען

האט גע'proved אז מען האט א

שטארקע רצון מכאן ולהבא וועט עס

ווערן גרינגער און מלאכתו נעשית

ע''י אחרים. אנדערע טייטשן אז די

חודו של מחט מיינט טון עפעס פארן

באשעפער וואס טוט דיר וויי (פונקט

ווי א שטאך פון א נאדל). זיי דיך

מקבל עפעס וואס איז דיר שווער. יש

אומרים אז די ׳חודו של מחט׳ איז א

leap of faith. דבר אל בני ישראל

ויסעו איז געווען די חודו של מחט

וואס האט צוגעברענגט די קריאת

ים סוף מצד השם. אנדערע זאגן אז

חודו של מחט איז א קליינטשיגע

לאך אבער אדורך און אדורך, כעין

די לאך פון א נאדל וואו די פאדם

ווערט אדורך געפירט. ווען מען וויל

אז די אייבישטער זאל העלפן דארף

מען קודם טון א פעולה וואס גייט

אדורך מן הקצה אל הקצה, אפילו

אויב ס'נאר א קליינע זאך. לדוגמא,

זיך מקבל זיין א דבר קטן אבער

אנהאלטן דער קבלה יהיה מה שיהיה.

איך פארשטיי נישט. די סיבה

פארוואס ער דארף בכלל צוקומען

צום 'ואני אפתח' איז ווייל עס איז

יצרו גדול הימנו און ער האט נישט די

כח אים בייצוקומען. איז ווי אזוי קען

מען עקספעקן אז ער זאל פלוצלינג

יא האבן א כח עצמי אנצוהאלטן דער

קבלה? דא דארף ער דען נישט די

אלמלא הקב"ה עוזרו?

לאמיר אריבער שפרינגן צום

אתערותא דלתתא (וואס איז בעצם

אין אנדערע ווערטער די פתח

כחודו של מחט). א יעדע בר בי רב

וואס האט נאר אמאל געלערנט א

חסיד'ישע ספר ווייסט אז ביי עבודת

השם דארף מען וויסן אז אלעס קומט

פון די אייבישטער, די אייבישער

איז דער וואס גיבט אונז די כוחות

אים צו דינען, די שכל, פארשטאנד

און די מדריגות. אלמלא הקב״ה

עוזרו לא יוכל לו. אויך ווייסט מען

אז כדי צו באקומען די אתערותא

דלעילא פעלט אויס אן אתערותא

דלתתא. (אויסער שבת וואס איז א

מתנה פון די אייבישטער.) בפשטות

מיינט עס אז די מענטש בעצם האט

אליינס נישט די כח משיג צו זיין די

מדריגות אן די כח און הילף פונעם

אייבישטער. אבער כדי ער זאל זיין

ווערד צו באקומען דער כח פון די

באשעפער מוז ער קודם אליינס טון

א פעולה מצד עצמו צו מאכן אן

אתערותא דלתתא.

די ערשטע זאך וואס הא מיר אלץ

געבאדערט איז ווער גיבט דען

די מענטש די כח צו מאכן דער

אתערותא דלתתא? ווער האט אים

געמאכט טראכטן און בכלל וועלן

באקומען די אתערותא דלעילא? איז

דען שייך אז די מענטש זאל קענען

מיט דעם איבערקלוגן די סיסטעם?

דער נושא איז שוין עטליכע מאל

ארויף געברענגט געווארן דא אין

שטיבל אבער עס פארלאנגט זיך

אן עטוואס קלארע הסבר. זענען די

ענינים נאר געזאגט געווארן על דרך

משל לסבר את האזן?

למעשה, זעהט מען אז דער 'חודו

של מחט - אתערותא דלתתא' טריק

ארבייט נישט אלעמאל. וויפיל מאל

זעהט מען א שוואכע בחור וואס

מוטשעט זיך אין לערנען פאר לאנגע

יארן אבער זיין קאפ מאכט זיך אים

נישט אויף? וויפיל מאל ווייסט מען

פון א יונגערמאן וואס וויל ווערן אן

א.ג. עובד, ער ארבייט אזוי שווער

דערויף ער לערנט ספרי התעוררות

וספרי מחשבה אבער אלץ טרעפט

ער זיך צוריק אויפן זעלבע ארט ווי

ביז יעצט, אויף די פיפטע עוויניו.

מיר זענען למעשה נישט קיין קליינע

קינדער און מיר ווייסן און פארשטייען

אז נישט אלץ ווען איינער מיינט אז

א געוויסע דרך וועט אים ברענגן

נענטער צום תכלית איז עס טאקע

אזוי. די באשעפער מעג האלטן אז

דייקא די פיפטע עוויניו וועט אים

ברענגן נענטער צום תכלית און

נישט זיין אריינהאקן אן אכצענער

ברציפות. אבער למעשה האט ער דאך

געדרוקט די 'חודו של מחט' קנעפל

און עס האט גארנישט געארבייט!

און דאס איז דאך מעשים בכל יום

ויום. מיר קענען אלע פארציילן איין

מעשה דא און דארט ווי איינער

האט געטון א געוויסע פעולה מצד

עצמו און זיין גאנצע לעבן האט זיך

געטוישט ברוחניות ובגשמיות. אבער

פאר א יעדע איין אזא מעשה איז דא

צען נישט געלונגענע מופתים. איז

ווי אזוי ארבייט עס יא? מעגליך דו

וועסט וועלן מסביר זיין אז עס קען

נישט אלעמאל ארבייטן ווייל אויב יא

וועט עס דאך אוועק נעמען די בחירה.

אויב אזוי וואל געדארפט שטיין

"פתחו לי פתח כחודו של מחט ואני

אפתח לכם - חמישים אחוז מהזמן -

פתח כפתחו של אולם"?

לאמיר זיך מצייר זיין. א איד כאפט

אן א חשק ורצון צו דינען דעם

אייבישטער בקדושה ובטהרה יתירה

כל ימי חייו..... אפס! איין מינוט! פון

וואנעט קומט צו אים אזא חשק

ורצון נאך איידער ער האט געמאכט

אן אתערותא דלתתא? וואס האט

ער געטון זוכה צו זיין צו אזא מתנת

חנם מן השמים? לאמיר אבער גיין

ווייטער. ער פריידט זיך גאר שטארק

מיט זיינע נייע asperations און ער

לויפט אין מקוה זיך צו טובל׳ן לכבוד

די נייע קבלה און דא ליידער ווערט

ער נכשל מיט א ראיה אסורה. ער איז

זיך מחזק און לויפט באלד דאווענען

מנחה. אין מיטן שמו״ע פאלט ער

נעבעך אדורך מיט א נישט ריינע

מחשבה. א.א.וו. פלוצלינג כאפט ער

זיך אז בעצם האט ער נישט די כוחות

צו לעבן א חיי קדושה, ער איז נישט

אין דער מדריגה, אבער וואס ער קען

יא טון איז אויפמאכן א פתח כחודו

של מחט און דאס איבעריגע וועט מען

אים שוין שענקן פון הימל. אפס! שוין

ווידער א מתנת חנם! ער האט דאך

נאך גארנישט געטון צו דעזערווען

דער געוואלדיגע עצה וואס וועט אים

מנחיל זיין א הייליג לעבן! בקיצור,

מען דארף טרעפן עפעס א גוטע

נאדל-לאך, עפעס וואס וועט שטימען

לכל הדעות. פאלט אים באלד איין

א געניאלע פלאן, ער וועט זיך מקבל

זיין צו מקפיד זיין קיינמאל נישט

צו ליגן אפרקדן. און דאס איז דאך

א חודו של מחט לכולה עלמא. ער

האט דאך די רצון, עס וועט אים דאך

פיזיש וויי טון די רוקן, ער נעמט דאך

א leap of faith מיטן גלייבן אז דאס

וועט העלפן, און עס איז אדורך און

אדורך ווייל ער וועט דאך קיינמאל

נישט ליגן אויף די רוקן אפילו אויפן

קאוטש אדער ריקליינער.

בלילה ההיא נדדה שנתו. ער קען

נישט שלאפן! די רוקן קראצט, ס׳טוט

וויי, ער וויל זיך איבער דרייען אויפן

זייט נאר פאר איין מינוט! אבער נויט

ברעכט אייזן, ער ווייסט אז זיין גאנצע

קדושה איז געוואנדן אין דעם, אלע

זיינע נסיונות וועלן אוועק גיין אויב

ער וועט נאר קענען איינהאלטן דער

איין זאך. און אזוי שלאגט ער זיך מיט

די יצר הרע א יעדע טאג און א יעדע

נאכט. איר קענט זיך פארשטעלן אזא

זאך? א פשוט׳ע איד, א בשר ודם, א

ילוד אשה, מקורו מטפה סרוחה, ער

ארבייט אויף פיפטע עוויניו, זאל

האבן אזעלכע אייזערנע כוחות און

זיך האלטן פעסט מיט א קבלה טראץ

אלע שוועריגקייטן און פיתויי היצר?

און אלעס אן א טראפקעלע הילף

פונעם באשעפער? עס איז ממש

נישט צום גלייבן! פון וואו נעמט א

מענטש אזעלכע כוחות? און אזוי

האט זיך דער איד געהאלטן מיט זיין

קבלה איין טאג און נאך א טאג ביז....

יענע שבת איז געווען א ביטערע

הייסע שבת. ער ליגט אין בעט שבת

נאכמיטאג און ראנגלט זיך מיט די

יצר הרע וואס בעט אים זיך צו לייגן

אויפן רוקן פאר איין מינוט. שלאפן

קען ער נישט, די פלייצע שטעכט, עס

רינט שווייס ווי א fountain, און ער

האט זיך נישט געקענט איינהאלטן

און ער האט זיך געלייגט אויפן רוקן

פאר איין מינוט. פארשטייט זיך אז

ער האט נישט איינגעהאלטן זיין

זייט פון די deal קען ער פארגעסן

פון אמאל זעהן א פתחו של אולם,

אין כאן לא קדושה ולא טהרה,

כמובן. פארוואס איז ער שולדיג

אז ער האט איין מאל זיך געלייגט

אויפן רוקן? ער מצדו האט דאך אזוי

שטארק געוואלט בלייבן אויפן זייט,

עפעס א force שטערקער ווי אים

האט אים איבערגעדרייט. ער האט

נישט געברענגט אויף זיך די פלייצע

שטעכעריי אדער די יצר הרע, און

ער האט אודאי נישט באשאפן די

היץ. פארוואס, אויב אזוי, האט ער

אנגעוואוירן די גאנצע אתערותא

דלעילא צוליב איין רגע זיך אוועק

דרייען פון די אתערותא דלתתא?

די אמת איז אז די וועלט איז נישט

אזוי simple ווי דער מענטש די בעל

העובדא מיינט. און עס ארבייט נישט

מיט טריקס קנעפלעך און פונקטליכע

רעסעפיס ווי די בעלי הדרעשאנים

ווילן אונז מאכן מיינען. ווי גרינג און

ווי בארינג וואלט די וועלט געווען

ווען אלעס וואלט געארבייט מיט א

פונקטליכע טריט ביי טריט manual,

און מיט א קלארקייט וואס איז גוט

און וואס איז נישט, וואס איז וויכטיג

און וואס איז נישט, וואס איז אונזער

תכלית און וועלכע path דארף מען

נעמען.

נאך א שאלה: איז דער עצה פון

פתחו של אולם נאר פועל ביי ענינים

רוחניים און ביי עבודת השם אדער

אפילו ביי גשמיות? אויב איינער

וויל בויען א מאלטי מיליאן דאלער

ביזנעס איז גענוג דארט אויך צו טון

א פתחו של מחט'דיגע השתדלות

אדער דא איז עס fully אין די האנט

פון די בשר ודם און ער דארף טון

אלעס אן די הילף פון די באשעפער?

אדער אפשר גאר דארף מען ביי

גשמיות ניטאמאל די פתח כחודו של

מחט?

יָכוֹל מֵרֹאשׁ חֹדֶשׁ, תַּלְמוּד לוֹמַר בַּיוֹם הַהוּא, אִי בַּיוֹם הַהוּא יָכוֹל מִבְּעוֹד יוֹם, תַּלְמוּד לוֹמַר בַּעֲבוּר זֶה - בַּעֲבוּר זֶה א אָמַרְתִּי אֶלָא בְּשָׁעָה שֶׁיֵּשׁ מַצָּה וּמָרוֹר מֻנָּחִים לְפָנֶי.

יכול מראש חודש...

כזה ראה וקדש

אין לך בו אלא חידושו

דורך: משה געציל

לויט דעם שפת אמת קען מען אפשר פארשטיין וואס מיר ווייסן דאך אז די אומה"ע ציילן זייער יאר לויטן זון, משה האט געבאדערט און וואס דער באשעפער האט אים משא"כ כלל ישראל ציילט לויטן לבנה. בעת וואס דער גענטפערט: "נתקשה משה על מולד הלבנה" וואס פאר א זון לייכט א יעדן טאג מיטן זעלבן שטארקייט טוט דער חידוש געשענט דא אין דעם לבנה וואס זאל אונז געבן א לבנה זיך טוישן במשכ'ן חודש, ווען ער קומט אן צום לימוד, דער לבנה איז דאך גארנישט מוסיף פון וואס ער שטערקסטן שטאפל פאנגט ער אן קלענער ווערן, ביז איז געווען ארגינעל? "באיזה שיעור תראה ותהא ראויה ווען ער קומט אן צום קלענסטען שטאפל וואס פון דארט לקדש" אפילו ווען דער לבנה איז ביים העכסטן שטאפל ווערט ער גרעסער.

וואס דאס איז אינמיטן חודש איז דאך עס אויך נישט גרעסער געווארן בפועל?

דער שפת אמת איז מסביר אז די סיבה פארוואס כלל ישראל ציילט לויט די לבנה איז וויבאלד כלל ישראל האט "והראה לו באצבע וכו' ואמר לו כזה ראה וקדש" דער קידוש אין זיך אויך דעם כח החידוש, דער באשעפער האט געזאגט איז דייקא ווען די לבנה איז ביים קלענסטען שטאפל און פאר משה אז פונקט ווי דער לבנה איז זיך מחדש א יעדן ער פאנגט אן מיט א פרישקייט צוריק צו וואקסן! דער חודש מיט די זעלבע התחדשות און פרישקייט וואס זי קידוש איז נישט אויף קיין שום נייע זאך וואס עס איז דא האט געהאט ווען זי איז באשאפן געווארן אזוי אויך דארף צוגעקומען. "כזה ראה וקדש" דאס וואס דו זעסט דאס איז כלל ישראל זיך מחדש זיין מיט פרישע כוחות א יעדע דער גאנצע לבנה עס קומט נישט גארנישט צו.

צייט. נישט טוהן דעם מצוה כמצות אנשים מלמודה נאר זיך שטארקן א יעדן טאג כביום נתינתה בסיני.

"כזה ראה וקדש" האסט א תורה שלימה און דאס איז עס! עס פעלט זיך נישט אויס קיין נייע מצות! "אין לך רש"י ברענגט פון חז"ל, "נתקשה משה על מולד הלבנה, בו אלא חידושו" דיין לימוד פון דעם לבנה איז דעם חלק באיזה שיעור תראה ותהיה ראויה לקדש, והראה לו החידוש אז ער איז זיך מתחדש מיט אקוראט דעם זעלבן באצבע את הלבנה ברקיע, ואמר לו, כזה ראה וקדש", עד כאן לשונו.

פרישקייט צום זעלבען שטאפל אן קיין שום הוספות!